Theo Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam sản lượng cà phê Việt Nam niên vụ 2025-2026 ước đạt 31,7 triệu bao, tương đương gần 1,9 triệu tấn, tăng khoảng 6-10% so với niên vụ trước. Việt Nam tiếp tục giữ vị trí hàng đầu thế giới về sản xuất cà phê Robusta. Đáng chú ý, xuất khẩu cà phê đạt khoảng 1,8 triệu tấn, thu về 8,5 tỷ USD. Đây là mức doanh thu cao nhất từ trước đến nay của ngành hàng.
Đáng chú ý, cà phê chế biến sâu trở thành điểm sáng của ngành cà phê. Xuất khẩu nhóm sản phẩm này đạt khoảng 142.600 tấn (chưa quy đổi sang cà phê nhân), kim ngạch khoảng 1,5 tỷ USD; tăng khoảng 15% về lượng và 14% về giá trị. Tính trên tổng kim ngạch 8,5 tỷ USD, cà phê chế biến sâu đóng góp khoảng 17,6%. Kết quả này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của cà phê chế biến trong việc nâng giá trị của cà phê Việt Nam.
Về thị trường, Liên minh châu Âu (EU) vẫn là thị trường lớn nhất của cà phê Việt Nam, chiếm trên 38% thị phần xuất khẩu. Hoa Kỳ và Nhật Bản tiếp tục duy trì mức ổn định từ 5-7%/thị trường, chủ yếu phục vụ cho ngành công nghiệp chế biến đồ uống sẵn và cà phê hòa tan. Trong khi đó, Trung Quốc là thị trường đang có sự tăng trưởng nóng đối với các thương hiệu cà phê hòa tan và chuỗi cung ứng nguyên liệu chế biến sâu từ Việt Nam
Theo đánh giá từ Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, chế biến sâu là con đường trực tiếp nhất để gia tăng giá trị, qua đó giảm phụ thuộc vào biến động giá của cà phê nhân xanh. Khi mở rộng sang các khâu rang xay, hòa tan, chiết xuất hoặc sản xuất nguyên liệu đồ uống, doanh nghiệp có thể hình thành cấu trúc doanh thu đa tầng, nâng cao khả năng chống chịu trước biến động thị trường.
Các vùng sản xuất tuân thủ quy định góp phần cung cấp nguồn nguyên liệu đảm bảo phục vụ chế biến sâu.
Không chỉ dừng ở giá trị thương mại, chế biến sâu còn tạo động lực ngược trở lại cho vùng nguyên liệu. Thực tế, các sản phẩm chất lượng cao đòi hỏi nguồn nguyên liệu đồng đều, có khả năng truy xuất và đạt chuẩn. Vì vậy, càng đi sâu vào chế biến, doanh nghiệp càng buộc phải đầu tư bài bản cho vùng trồng, khâu sơ chế, logistics và hệ thống dữ liệu.
Bên cạnh đó, gia tăng chế biến còn mở ra dư địa phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành cà phê. Một chuỗi giá trị hiện đại không chỉ dừng ở hạt cà phê mà còn khai thác hiệu quả các phụ phẩm như cascara, vỏ quả, sinh khối… Đây là lĩnh vực giàu tiềm năng nhưng vẫn chưa được khai thác tương xứng tại Việt Nam.
Áp lực từ thị trường EU ngày càng gia tăng khi các nhà nhập khẩu siết chặt tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, kiểm soát dư lượng, phát triển bền vững và đặc biệt là quy định chống phá rừng đang trở thành điều kiện bắt buộc. Từ chỗ đánh giá dựa trên rủi ro, EU đã chuyển sang đánh giá toàn diện chuỗi cung ứng, khiến cạnh tranh không còn dừng ở giá hay sản lượng mà chuyển sang năng lực đáp ứng tiêu chuẩn.
Trước tình hình trên, ngành cà phê cần chuyển hướng mạnh sang chế biến sâu, giảm dần xuất khẩu cà phê nhân, tập trung vào các sản phẩm giá trị cao như cà phê hòa tan, chiết xuất, viên nén và các dòng Robusta chất lượng cao. Đây là giải pháp then chốt để nâng giá trị xuất khẩu và giảm phụ thuộc vào biến động giá thế giới.
Cùng với đó, việc chuẩn hóa và số hóa dữ liệu vùng trồng, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được đẩy nhanh, coi đây là điều kiện bắt buộc để tham gia thị trường EU. Đồng thời, cần đầu tư bài bản cho xây dựng thương hiệu, gắn với các vùng nguyên liệu trọng điểm và nâng cao trải nghiệm sản phẩm.
Cùng với chế biến sâu, khả năng đáp ứng Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) là điểm nhấn quan trọng của ngành cà phê Việt Nam, góp phần làm tăng giá trị cà phê xuất khẩu. Đến nay, Việt Nam đã chủ động hoàn thiện dữ liệu định vị GPS và bản đồ hóa vùng trồng bền vững. Những lô hàng chứng minh được tính hợp pháp, không gây mất rừng nhận được sự quan tâm của các nhà rang xay châu Âu.
Đáng chú ý, các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê đã thu được mức giá cộng thêm khoảng 50 USD/tấn đối với sản phẩm đáp ứng EUDR. Điều này cho thấy việc đáp ứng các tiêu chuẩn, yêu cầu của thị trường nhập khẩu đã có thể mang lại lợi ích thương mại trực tiếp cho ngành cà phê. Bước sang niên vụ 2026/2027, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam xác định phối hợp xây dựng, triển khai kế hoạch hành động quốc gia thích ứng EUDR giai đoạn 2026 - 2030; thúc đẩy hợp tác về sản xuất giảm phát thải, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường./.
Hồng Minh