Châu Phi đứng trước nguy cơ thiệt hại hàng chục tỷ USD do El Niño

Theo các chuyên gia khí tượng, nếu xu hướng ấm lên trên Thái Bình Dương tiếp tục, El Niño có thể tạo ra một trong những đợt thiên tai khốc liệt nhất từng được ghi nhận. Không chỉ đe dọa an ninh lương thực và nguồn nước, thiên tai còn có nguy cơ làm suy yếu tài chính công và hệ thống ngân hàng khi cơ sở hạ tầng bị tàn phá, trong khi nhiều quốc gia vốn đã thiếu hụt ngân sách phải đối mặt với áp lực trả nợ ngày càng lớn.

Theo ông Anthony Nyong, Giám đốc phụ trách Biến đổi khí hậu và Tăng trưởng xanh của Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB), cảnh báo hiện tượng El Niño đang mạnh lên có thể giáng đòn nặng nề vào nền kinh tế các quốc gia chịu ảnh hưởng, đồng thời kích hoạt làn sóng di cư quy mô lớn. "Chỉ riêng đợt El Niño này có thể làm giảm trung bình từ 1-2% GDP của các quốc gia chịu tác động nặng nề, tương đương thiệt hại khoảng 10-20 tỷ USD trên toàn châu lục", ông Nyong nhấn mạnh.

Đây là ước tính đầu tiên về tác động kinh tế của El Niño do một ngân hàng phát triển đa phương lớn công bố. Mặc dù chưa phân tích chi tiết theo từng quốc gia, ông Nyong cho rằng đây sẽ không phải là cú sốc ngắn hạn.

El Niño đang tác động mạnh đến nhiều quốc gia khu vực châu Phi, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và nông nghiệp. Ảnh: Guardian. 

Hạn hán kéo dài tại vùng Sahel hay quá trình phục hồi sau siêu bão Idai tại Mozambique năm 2019 cho thấy nhiều quốc gia phải mất nhiều năm mới có thể khắc phục hậu quả. Trước đó, trong Báo cáo Triển vọng Kinh tế châu Phi công bố hồi tháng 5, AfDB dự báo kinh tế khu vực sẽ tăng trưởng 4,2% trong năm 2026 và 4,4% vào năm 2027, với giả định căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông hạ nhiệt.

Tuy nhiên, dự báo này chưa tính đến kịch bản xuất hiện một đợt El Niño cường độ rất mạnh. Theo ông Nyong, nhiều quốc gia châu Phi đang rơi vào bẫy tài chính khí hậu, khi nguồn lực hạn hẹp buộc các chính phủ phải cắt giảm ngân sách dành cho y tế, giáo dục và phát triển hạ tầng để ưu tiên khắc phục hậu quả thiên tai. Bài học từ đợt El Niño giai đoạn 2023-2024 vẫn còn nguyên giá trị.

Khi đó, miền nam châu Phi hứng chịu hạn hán nghiêm trọng, trong khi Đông Phi đối mặt với các trận lũ lịch sử, gây mất mùa trên diện rộng, đẩy giá lương thực tăng cao và làm mực nước biển dâng lên mức kỷ lục.

AfDB ước tính ngành nông nghiệp châu Phi đã thiệt hại khoảng 327 triệu USD, còn sản lượng thủy sản giảm từ 1-4%. "Mỗi khi khủng hoảng xảy ra, các quốc gia lại bị kéo lùi thêm nhiều năm trên con đường phát triển. Chúng tôi không muốn thấy các nước tiếp tục chìm sâu hơn vào nghèo đói", ông Nyong nói. Để ứng phó với nguy cơ El Niño, AfDB dự kiến tổ chức một hội nghị toàn ngân hàng vào tháng 9 nhằm rà soát toàn bộ danh mục đầu tư hiện có và các dự án dự kiến triển khai.

Ngân hàng cũng khẳng định sẵn sàng tái cơ cấu các khoản đầu tư, đồng thời hỗ trợ các quốc gia tiếp cận nguồn vốn từ Quỹ Khí hậu Xanh (GCF), Quỹ Thích ứng, Quỹ Đầu tư Khí hậu và các cơ chế tài chính về tổn thất, thiệt hại. Theo một báo cáo của Liên hợp quốc công bố tháng 10 năm ngoái, đến năm 2035 các nước đang phát triển sẽ cần khoảng 365 tỷ USD mỗi năm để thích ứng với biến đổi khí hậu, trong khi tổng nguồn tài chính thích ứng công quốc tế năm 2023 mới đạt khoảng 26 tỷ USD.

Với cường độ El Niño hiện nay, ông Nyong cho rằng nhu cầu tài chính thích ứng của châu Phi trong 12 tháng tới có thể tăng gấp đôi, từ khoảng 50 tỷ USD lên 100 tỷ USD. Bên cạnh đó, AfDB cảnh báo Sudan, Nam Sudan, Cộng hòa Dân chủ Congo, Somalia, Mali, Burundi và Nigeria là những quốc gia có nguy cơ chịu tác động nghiêm trọng nhất khi El Niño tiếp tục gia tăng cường độ.

Theo AfDB, những diễn biến này cho thấy châu Phi cần đẩy mạnh đầu tư vào các giải pháp thích ứng và nâng cao khả năng chống chịu trước khi thiên tai xảy ra.  "Khi đợt El Niño này diễn ra, một làn sóng di cư quy mô lớn sẽ xuất hiện", ông Nyong nhận định. Theo ông, giá ngô - lương thực thiết yếu tại nhiều quốc gia châu Phi - có thể tăng gấp đôi do sản lượng sụt giảm. Khi sinh kế bị đe dọa, nhiều người dân sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc rời bỏ nơi ở.

Ông Nyong cũng cảnh báo sự khan hiếm nguồn nước và đồng cỏ sau thiên tai có thể làm gia tăng cạnh tranh tài nguyên, từ đó khoét sâu những bất ổn và xung đột vốn đã tồn tại tại nhiều khu vực hiện nay.

Vũ Trung