Vì sao nền nhiệt trong ngày khu đô thị tăng rất nhanh nhưng lại giảm chậm?

Theo các chuyên gia, mùa đông (2025-2026) tương đối ấm, mùa xuân ngắn và các đợt nóng sớm xuất hiện ngay từ nửa đầu tháng 4/2026. Khi nền nhiệt trước mùa hè đã ở mức cao, các hình thế gây nóng như áp thấp nóng phía Tây và hiệu ứng phơn xuất hiện khiến nền nhiệt tăng mạnh hơn.

Hai đợt nắng nóng xuất hiện trong tháng 5 vừa qua, hiệu ứng phơn đầu mùa chưa phải mạnh nhất, nhưng sự cộng hưởng với áp thấp nóng phía Tây đã gây nắng nóng trên diện rộng. Xét theo quy luật khí hậu, cuối tháng 5 đến tháng 7 là thời kỳ khu vực phía Bắc và miền Trung bước vào cao điểm nắng nóng, nên sự xuất hiện của nắng nóng trong giai đoạn này không phải là bất thường. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là cường độ tăng nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng và mức độ oi nóng trong đô thị lại rất rõ.

(Ảnh minh họa)

Trong 2 đợt nắng nóng vừa qua, Hà Nội là một trong những tâm điểm với nền nhiệt ở nhiều điểm quan trắc ghi nhận trên 40 độ C (thực tế cao hơn nhiều). Dù chưa phải là mức kỷ lục tuyệt đối trong lịch sử quan trắc, đây vẫn là mức rất cao và nằm trong nhóm các giá trị nhiệt độ đáng chú ý so với cùng kỳ. Số liệu trên được đo trong điều kiện tiêu chuẩn tại trạm khí tượng theo quy chuẩn của Tổ chức Khí tượng Thế giới. Trong thực tế tế đô thị, nhiệt độ bề mặt mà người dân tiếp xúc có thể cao hơn rất nhiều, đặc biệt là bê tông, đường nhựa, mái tôn… vào thời điểm giữa trưa hay đầu giờ chiều.

Theo các chuyên gia, về cơ chế vật lý, đô thị làm thay đổi cân bằng năng lượng bề mặt. Các vật liệu như bê tông, nhựa đường, kính, mái tôn, tường nhà hấp thụ bức xạ sóng ngắn từ mặt trời vào ban ngày, tích trữ nhiệt trong khối vật liệu, sau đó phát xạ sóng dài và tỏa nhiệt chậm vào chiều tối, ban đêm. Vì thế, khu vực nội đô không chỉ nóng vào ban ngày mà còn giảm nhiệt chậm hơn vào ban đêm.

Mật độ xây dựng cao cũng làm hạn chế lưu thông gió tự nhiên. Theo đó, các dãy nhà cao tầng, tuyến phố hẹp, bề mặt bê tông hóa liên tục làm giảm khả năng khuếch tán nhiệt ra khỏi lớp không khí sát mặt đất. Trong khi đó, diện tích cây xanh, mặt nước và các bề mặt thấm nước còn rất hạn chế khiến cơ chế làm mát tự nhiên thông qua bốc hơi - thoát hơi nước bị suy giảm mạnh.

Ngoài phần nhiệt do nắng nóng, đô thị còn gánh thêm nguồn nhiệt thải từ hoạt động dân sinh từ giao thông, điều hòa nhiệt độ, hoạt động dịch vụ, sinh hoạt, sản xuất và các thiết bị làm mát. Đặc biệt, trong những ngày nắng nóng, nhu cầu sử dụng điều hòa tăng mạnh. Điều hòa làm mát không gian bên trong nhà nhưng đồng thời thải nhiệt ra bên ngoài, góp phần làm nóng thêm khu vực quanh các tòa nhà. Điều này có thể cảm nhận rõ nhất tại các khu phố, khu chung cư, văn phòng và trung tâm thương mại có mật độ sử dụng điều hòa lớn.

Vì thế, các chuyên gia cho rằng đối với đô thị đã hiện hữu, cần giảm mật độ xây dựng, tăng mật độ cây xanh, điều chỉnh mật độ dân cư và đặc biệt, cần tính toán kỹ một cách khoa học gắn với thực tiễn, có tầm nhìn khi bắt tay thiết kế quy hoạch…/.

PHẠM DUNG