Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, hệ thống cấp nước nông thôn của TP. HCM trở nên đa dạng về quy mô, loại hình và nguồn nước: Từ 28 nhà máy cấp nước quy mô lớn đến 82 trạm cấp nước tập trung với nguồn nước mặt từ các sông lớn, từ các hồ chứa thủy lợi và từ nguồn nước ngầm.
Mặc dù hệ thống cấp nước tập trung của TP. HCM hiện được đánh giá hoạt động bền vững, nhưng thực tế cho thấy khả năng chống chịu với các rủi ro bất ngờ còn nhiều thách thức. Trong bối cảnh các khu vực nông thôn (đặc biệt là Cần Giờ, Côn Đảo và các vùng ven biển) đang đối mặt với tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn và tác động của biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Áp lực từ hoạt động xả thải, sản xuất nông nghiệp và tình trạng gia tăng xâm nhập mặn gây rủi ro trực tiếp đến chất lượng nước thô từ sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và các hồ chứa.
Theo kết quả thực hiện Bộ Chỉ số theo dõi - Đánh giá nước sạch nông thôn năm 2025, tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch từ hệ thống công trình cấp nước tập trung trên địa bàn thành phố đạt 95,64%, về cơ bản đã đáp ứng. Mức cấp nước sinh hoạt bình quân đạt khoảng 171 lít/người/ngày đêm, đáp ứng nhu cầu sử dụng của người dân. Toàn bộ hệ thống công trình cấp nước tập trung hiện được đánh giá hoạt động bền vững 100%, không ghi nhận công trình kém bền vững hoặc ngừng hoạt động.
Tuy nhiên, sự chênh lệch về tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch từ hệ thống cấp nước tập trung giữa các khu vực vẫn còn tồn tại (như khu vực nông thôn của tỉnh Bình Dương cũ còn nhiều xã chỉ đạt dưới 70% tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn từ công trình cấp nước tập trung).
TP. HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 tỷ lệ người dân nông thôn được sử dụng nước sạch theo Quy chuẩn chất lượng nước sạch của Bộ Y tế và bảo đảm tiêu chuẩn cấp nước đạt 100%.
Trước thực tế trên, trong giai đoạn 2026-2030, TP. HCM triển khai đồng bộ giải pháp nhằm đảm bảo cấp nước an toàn khu vực nông thôn. Trong đó, thực hiện bảo đảm cấp nước an toàn nhằm quản lý rủi ro và khắc phục sự cố có thể xảy ra từ nguồn nước, hệ thống công trình xử lý nước và mạng lưới đường ống truyền dẫn, phân phối nước đến khách hàng sử dụng; bảo đảm cung cấp nước liên tục, đủ lượng nước, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm thiểu các bệnh liên quan đến nước, phòng ngừa dịch bệnh và phát triển kinh tế - xã hội.
Huy động các nguồn lực để triển khai thực hiện các hoạt động cấp nước an toàn nhằm đạt được mục tiêu cụ thể giai đoạn đến năm 2030: Tỷ lệ người dân nông thôn được sử dụng nước sạch theo Quy chuẩn chất lượng nước sạch của Bộ Y tế và bảo đảm tiêu chuẩn cấp nước đạt 100%. Tỷ lệ hệ thống cấp nước khu vực nông thôn được lập và thực hiện kế hoạch cấp nước an toàn đạt 100%.
Tỷ lệ hộ dân cư nông thôn được cung cấp nước sạch từ công trình cấp nước tập trung đạt trên 95%; phấn đấu đến năm 2030 đạt tỷ lệ 99%. Tỷ lệ thất thoát, thất thu nước sạch bình quân dưới 15% Quy hoạch, đầu tư phát triển và quản lý vận hành hệ thống cấp nước. Tổ chức rà soát, điều chỉnh quy hoạch; trong đó, bổ sung các nội dung liên quan đến đảm bảo an ninh nguồn nước, thích ứng biến đổi khí hậu và bảo đảm cấp nước an toàn.
TP. HCM phát triển cấp nước đô thị kết hợp cấp nước cho khu dân cư nông thôn tập trung và khu công nghiệp trên địa bàn; ưu tiên đầu tư xây dựng các công trình cấp nước quy mô vùng, liên mạng. Đầu tư xây dựng đồng bộ các hạng mục công trình từ nguồn nước, xử lý nước đến mạng lưới đường ống cấp nước với các trang thiết bị tiên tiến áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý, giám sát hoạt động công trình; từng bước đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa, tự động hóa hệ thống cấp nước và bảo đảm cấp nước an toàn.
Tập trung đầu tư mở rộng và cải tạo mạng đường ống cấp nước tăng tỷ lệ bao phủ và nâng cao chất lượng dịch vụ cấp nước; ưu tiên đầu tư các dự án bảo đảm cấp nước an toàn và chống thất thoát nước sạch. Khuyến khích sử dụng vật tư, thiết bị có chất lượng cao được sản xuất trong nước khi đầu tư xây dựng và cải tạo công trình cấp nước.
Đảm bảo chất lượng nguồn nước sạch là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng nông thôn mới (Ảnh minh họa).
Thành phố thiết lập hệ thống kiểm soát, cảnh báo chất lượng, trữ lượng nguồn nước; nghiên cứu giải pháp dự phòng nguồn nước bảo đảm an toàn nguồn nước cho các nhà máy nước. Bảo vệ chất lượng nguồn nước nguyên liệu; xử lý nghiêm các vi phạm về xả thải, gây ô nhiễm nguồn nước, khai thác, sử dụng nguồn nước trái phép... Chủ động vận hành hệ thống cống ngăn mặn tại các cửa sông lớn và kênh nhánh nhằm kiểm soát triệt để độ mặn trên các trục chính; kết hợp điều tiết xả phèn và nạo vét lòng dẫn để khơi thông dòng chảy, bảo vệ chất lượng nước thô cho sinh hoạt.
Về lâu dài, nghiên cứu đầu tư các cụm hồ trữ nước thô tại thượng nguồn tạo nguồn cung dự phòng chiến lược để duy trì sản xuất liên tục cho các nhà máy nước ngay cả khi tình hình xâm nhập mặn diễn ra nghiêm trọng, ranh mặn lấn sâu vào các kênh nội đồng
Một trong những nhiệm vụ quan trọng được đẩy mạnh triển khai là ứng dụng công nghệ thông tin, thiết bị thông minh trong quản lý vận hành hệ thống cấp nước; lựa chọn công nghệ và thiết bị tiên tiến, có chế độ tự động hóa cao, tiết kiệm năng lượng, tiết kiệm nước, thân thiện môi trường và bảo đảm cấp nước an toàn trong công tác quản lý vận hành và bảo vệ công trình. Nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, giải pháp cấp nước và vệ sinh thân thiện với môi trường, xét nghiệm nhanh chất lượng nước phục vụ sinh hoạt, ưu tiên công nghệ đơn giản, giá thành phù hợp với khả năng chi trả của người dân. Truyền thông, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.
Đẩy mạnh công tác truyền thông về vai trò, vị trí, tầm quan trọng của nước sạch đối với cuộc sống con người; trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân đối với việc bảo vệ nguồn nước, hệ thống cấp nước cũng như việc sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả; hạn chế tối đa các hoạt động gây ô nhiễm nguồn nước. Triển khai các chiến dịch vận động người dân sử dụng nước hiệu quả, tránh lãng phí và nghiêm cấm các hành vi gây ô nhiễm nguồn nước mặt, nước ngầm tại khu vực nông thôn.
Xây dựng cơ chế khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư, quản lý vận hành công trình. Đồng thời, huy động sự giám sát và đóng góp của cộng đồng trong việc duy trì bền vững các công trình cấp nước và vệ sinh môi trường nông thôn, đặc biệt là các mô hình cấp nước quy mô hộ gia đình. Thiết lập cơ chế phối hợp giữa chính quyền địa phương, cảnh sát môi trường và các đơn vị liên quan trong việc bảo vệ an ninh nguồn nước.
Xây dựng cơ chế tiếp nhận phản hồi và huy động sự tham gia giám sát trực tiếp của cộng đồng trong hoạt động cấp nước và vệ sinh. Khuyến khích người dân phát hiện và tố giác các hành vi phá hoại hệ thống cấp nước hoặc gây ô nhiễm môi trường, tạo sự đồng thuận trong công tác bảo vệ nguồn nước bền vững./.
Đức Thành