Thái Nguyên là địa phương có tiềm năng lớn về tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là khoáng sản kim loại và vật liệu xây dựng, giữ vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp của vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Trong những năm qua, tỉnh đã tập trung thúc đẩy công nghiệp khai khoáng theo hướng bài bản, hiệu quả và bền vững, coi đây là một trong những trụ cột đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Công tác quy hoạch, cấp phép và quản lý hoạt động khai thác được tăng cường, gắn chặt với yêu cầu bảo vệ tài nguyên và môi trường.
Cùng với đó, Thái Nguyên chú trọng thu hút các dự án khai khoáng có công nghệ tiên tiến, ưu tiên chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng, hạn chế tình trạng khai thác thô. Việc phát triển công nghiệp khai khoáng còn góp phần tạo việc làm, tăng thu ngân sách và thúc đẩy phát triển hạ tầng tại nhiều địa phương trong tỉnh. Tuy nhiên, song song với lợi ích kinh tế, tỉnh cũng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về trách nhiệm môi trường, an toàn lao động và an sinh xã hội.
Theo thống kê, tỉnh Thái Nguyên trước đây đã phát hiện hơn 200 điểm mỏ, với đầy đủ các nhóm khoáng sản quan trọng như: Vonfram, thiếc, chì kẽm, sắt, titan, vàng, thủy ngân, cùng hệ thống khoáng sản làm vật liệu xây dựng. Đáng chú ý, nhiều loại khoáng sản có trữ lượng lớn, giá trị kinh tế cao, giữ vai trò quan trọng đối với các ngành công nghiệp nền tảng. Tiêu biểu là vonfram đa kim tại mỏ Núi Pháo với trữ lượng khoảng 110 triệu tấn, đứng thứ hai thế giới.
Thái Nguyên là địa phương có nguồn khoáng sản phong phú, đa dạng.
Bên cạnh đó, than đá có trữ lượng khoảng 90 triệu tấn, lớn thứ hai cả nước, phân bố tại các khu vực Làng Cẩm, Núi Hồng, Phấn Mễ, Khánh Hòa. Quặng sắt có trữ lượng khoảng 50 triệu tấn, tập trung tại mỏ Trại Cau và Tiến Bộ. Ngoài ra, titan có trữ lượng hơn 10 triệu tấn, chì kẽm khoảng 200 nghìn tấn.
Hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản cơ bản đã đáp ứng nhu cầu nguyên liệu cho các ngành luyện kim, gang thép, sản xuất pigment titan, xi măng, vật liệu xây dựng và sản xuất điện trên địa bàn tỉnh. Toàn tỉnh hiện có 19 mỏ đá vôi được cấp phép và đang hoạt động, tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp vật liệu xây dựng trên địa bàn.
Theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thái Nguyên, tiềm năng khoáng sản lớn đồng thời đặt ra yêu cầu cao trong công tác quản lý và sử dụng tài nguyên. Tỉnh xác định khoáng sản là nguồn lực quan trọng cho phát triển công nghiệp, song việc khai thác phải gắn với bảo vệ tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo đảm lợi ích lâu dài của địa phương.
Các dự án khai thác được quản lý theo quy hoạch, kiểm soát chặt chẽ từ khâu cấp phép đến phục hồi môi trường sau khai thác. Thực tế cho thấy, hoạt động khai thác khoáng sản đã tạo việc làm ổn định cho hơn 5.300 lao động, đồng thời đóng góp đáng kể vào ngân sách địa phương, qua đó phục vụ đầu tư hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội.
Trước yêu cầu phát triển bền vững, Thái Nguyên chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý nhằm kiểm soát tác động môi trường trong khai thác, chế biến khoáng sản, hài hòa lợi ích kinh tế với đời sống người dân... Đến nay, Thái Nguyên đã công bố 392 khu vực cấm và tạm cấm hoạt động khoáng sản theo các lĩnh vực chuyên ngành, nhằm bảo vệ công trình hạ tầng, di tích, nguồn nước sinh hoạt và khu dân cư.
Đây được xem là “hàng rào kỹ thuật” quan trọng trong việc kiểm soát hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn. Đáng chú ý, khu vực phía Bắc của tỉnh nằm trên 2 kiểu kiến trúc địa chất khác nhau, tạo nên sự đa dạng và giàu có hiếm có về tài nguyên khoáng sản. Toàn khu vực đã phát hiện 101 mỏ và điểm quặng, trong đó khoáng sản kim loại là nhóm tài nguyên chủ đạo. Tiềm năng lớn tập trung ở chì kẽm với 70 điểm mỏ, tài nguyên dự báo khoảng 3 triệu tấn; sắt và sắt mangan với 15 điểm, khoảng 22 triệu tấn; vàng khoảng 39 tấn và thiếc khoảng 2.385 tấn.
Ngoài ra, hệ thống khoáng sản phi kim như kaolin, graphit, dolomit, đặc biệt là nhóm khoáng sản làm vật liệu xây dựng với trữ lượng rất lớn. Cụ thể, đá vôi xi măng khoảng 150 triệu m3, đá trắng thạch anh khoảng 460 triệu m3, sét xi măng hơn 10 triệu m3. Hiện nay, khu vực có 14 mỏ chì kẽm, 4 mỏ quặng sắt, 2 mỏ vàng gốc, 19 mỏ đá vôi và 9 mỏ cát sỏi đã được cấp phép; cùng 5 nhà máy chế biến khoáng sản đang hoạt động và 3 nhà máy đang trong quá trình đầu tư hoàn thiện.
Từ góc độ phát triển công nghiệp, lãnh đạo Sở Công Thương nhận định: Lợi thế khoáng sản chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với chế biến sâu và nâng cao giá trị gia tăng. Tỉnh ưu tiên thu hút các dự án chế biến khoáng sản hiện đại, công nghệ cao, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô.
Đây là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp luyện kim, vật liệu mới và công nghiệp hỗ trợ trong giai đoạn tới... Thái Nguyên được đánh giá là một trong những vùng giàu tài nguyên khoáng sản ở khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Trong đó, khu vực trung tâm nổi trội với các mỏ khoáng sản kim loại quy mô lớn phục vụ công nghiệp luyện kim, còn khu vực phía Bắc có ưu thế rõ nét về khoáng sản kim loại màu, nhất là chì kẽm, cùng nguồn vật liệu xây dựng dồi dào. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh định hướng phát triển công nghiệp khai khoáng gắn với chế biến sâu, công nghiệp luyện kim và vật liệu mới trong thời gian tới.
Dây chuyền chế biến khoáng sản của các doanh nghiệp Thái Nguyên phải đảm bảo yếu tố môi trường.
Việc thúc đẩy công nghiệp khai khoáng tại Thái Nguyên không chỉ là yêu cầu trước mắt nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với phát triển lâu dài của địa phương. Trong bối cảnh tài nguyên là hữu hạn, định hướng phát triển bền vững, khai thác gắn với chế biến sâu và phục hồi môi trường là yếu tố rất quan trọng.
Đặc biệt, để phát triển và bảo vệ tài nguyên khoáng sản, Tỉnh ủy Thái Nguyên ban hành văn bản số 273-CV/TU về việc tăng cường công tác quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản trên địa bàn tỉnh trong tình hình mới.
Đặc biệt, rà soát các vướng mắc, bất cập liên quan đến các quy định, cơ chế, quy trình, thủ tục hành chính trong lĩnh vực tài nguyên khoáng sản để kịp thời điều chỉnh theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cấp có thẩm quyền điều chỉnh bảo đảm phù hợp, thuận tiện, gắn với đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền. Tăng cường quản lý các hoạt động khảo sát, thăm dò, khai thác, chế biến, vận chuyển, tiêu thụ khoáng sản; triển khai đồng bộ giải pháp quản lý, khai thác, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nguồn tài nguyên khoáng sản; bảo đảm an toàn môi trường sinh thái, phòng ngừa sạt lở, sụt lún.
Quản lý chặt chẽ khoáng sản chưa khai thác, kiên quyết ngăn chặn khai thác trái phép; kiểm soát vận tải, bến bãi, hạn chế tình trạng khai thác, vận chuyển quá tải, gây hư hại các công trình giao thông; bố trí ngân sách và huy động nguồn lực xã hội để phục vụ công tác quản lý, giám sát, bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác…
Đồng thời, tỉnh chú trọng nâng cao vai trò giám sát của cộng đồng, bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân tại các khu vực có hoạt động khai khoáng. Với cách tiếp cận thận trọng nhưng quyết liệt, công nghiệp khai khoáng được kỳ vọng sẽ tiếp tục đóng góp tích cực vào cơ cấu kinh tế của Thái Nguyên phát triển theo hướng bền vững.
Hà Ngân