TP. HCM đang sở hữu nhiều vùng đất ngập nước có giá trị cao về sinh thái và địa chất, địa mạo, có tính đa dạng sinh học cao, với nhiều loài động thực vật đặc hữu quý hiếm. Các vùng đất ngập nước còn đóng vai trò là những “lá phổi xanh” giúp điều hòa không khí, “tấm lá chắn” bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu.
Nổi bật là rừng ngập mặn Cần Giờ, khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam, được UNESCO công nhận vào năm 2000, là hệ sinh thái đất ngập mặn ven biển điển hình. Với diện tích hơn 75.000 ha, rừng ngập mặn Cần Giờ có điều kiện môi trường rất đặc biệt, là hệ sinh thái trung gian giữa hệ sinh thái thủy vực với hệ sinh thái trên cạn. Theo Ban Quản lý Rừng phòng hộ, đặc dụng TP. HCM, đa dạng sinh học tại rừng ngập mặn Cần Giờ được ghi nhận với hệ thực vật có 318 loài thực vật bậc cao và hệ động vật phong phú gồm: Chim (164 loài), thú (35 loài), cá (282 loài), lưỡng cư (36 loài), bò sát (36 loài), côn trùng (89 loài)…
Ngoài ra, hệ sinh thái đất ngập nước tại TP. HCM còn có Vườn quốc gia Côn Đảo, rừng ngập mặn ở Long Sơn - Vũng Tàu và các ao đầm của Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu… Trong đó, Vườn quốc gia Côn Đảo có gần 6.000 ha trên cạn và 14.000 ha đất ngập nước với các hệ sinh thái như đất ngập nước mặn ven biển (khoảng 2.113 ha), rạn san hô (1.800 ha) và thảm cỏ biển (khoảng 1.000 ha). Hệ động thực vật đất ngập nước mặn tại Vườn quốc gia Côn Đảo được ghi nhận với 1.725 loài sinh vật biển gồm 46 loài thực vật ngập mặn, 133 loài rong biển, 205 loài cá rạn san hô, 9 loài bò sát biển, 37 loài chim biển và 7 loài thú biển...
Đa dạng sinh học tạo động lực quan trọng để TP. HCM thúc đẩy công tác bảo tồn gắn với khai thác hiệu quả.
Trước giá trị tài nguyên trên, TP. HCM xác định đa dạng sinh học là nền tảng quan trọng cho phát triển kinh tế xanh và bền vững. Bảo tồn đa dạng sinh học vừa là giải pháp trước mắt, vừa là giải pháp lâu dài, bền vững nhằm bảo vệ môi trường, phòng, chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu; chú trọng đặc trưng sinh thái của thành phố với hệ sinh thái rừng, đất ngập nước, sông, kênh, rạch, cửa sông và ven biển;
Theo đó, TP. HCM sẽ mở rộng và nâng cao hiệu quả quản lý hệ thống di sản thiên nhiên, khu bảo tồn thiên nhiên và hành lang đa dạng sinh học: Thực hiện hiệu quả Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trên cơ sở các quy hoạch được phê duyệt, tiếp tục củng cố và mở rộng hệ thống di sản thiên nhiên, khu bảo tồn thiên nhiên thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Cần Giờ trong phân kỳ đầu tư 2026-2030;
Phối hợp chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường và các cơ quan có liên quan trong việc thành lập hành lang đa dạng sinh học nằm trên địa bàn từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên mà có phần diện tích thuộc TP. HCM (Hành lang đa dạng sinh học Côn Đảo - Phú Quý) Xây dựng hồ sơ đề cử Rừng ngập mặn Cần Giờ là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế (Khu Ramsar); Tiến tới thành lập vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc gia nằm trên địa bàn từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên mà có phần diện tích thuộc TP. HCM (Hồ Dầu Tiếng);
Ưu tiên khoanh vùng bảo vệ, phục hồi tự nhiên và áp dụng các giải pháp dựa vào thiên nhiên; trường hợp cần thiết, triển khai các biện pháp kỹ thuật phù hợp nhằm phục hồi các loài đặc trưng, loài chỉ thị, từng bước khôi phục cấu trúc, chức năng sinh thái của các vùng đất ngập nước quan trọng và các hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái, trong đó có rừng ngập mặn, rạn san hô, thảm cỏ biển và các sinh cảnh quan trọng khác; Áp dụng các biện pháp khoanh nuôi tái sinh, phục hồi tự nhiên các hệ sinh thái bị suy thoái trong các khu bảo tồn thiên nhiên, các khu vực đa dạng sinh học cao, hành lang đa dạng sinh học; Tăng diện tích cây xanh, gắn với mục tiêu phục hồi và phát triển hệ sinh thái rừng bảo đảm tỷ lệ che phủ rừng duy trì ổn định 11%;
Thực hiện điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên, khu vực đa dạng sinh học cao, các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ trên địa bàn. Triển khai sử dụng thống nhất cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia từ trung ương đến địa phương, phục vụ việc quản lý, cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học của các khu bảo tồn thiên nhiên; Trong trường hợp cần thiết, tham mưu triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên, cơ quan quản lý chuyên ngành tại địa phương, bảo đảm kết nối, cập nhật vào hệ thống cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia;
TP. HCM tăng cường ứng dụng khoa học-công nghệ, nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn đa dạng sinh học.
Thiết lập hệ thống, đầu tư trang thiết bị, tổ chức quan trắc đa dạng sinh học và môi trường; duy trì hoạt động quan trắc tại các di sản thiên nhiên, trọng tâm là Vườn quốc gia Côn Đảo; Ứng dụng công nghệ mới, chuyển đổi số trong quan trắc đa dạng sinh học, giám sát môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học tại các di sản thiên nhiên. Đẩy mạnh kết nối và chia sẻ thông tin giữa các di sản thiên nhiên với các cơ quan, tổ chức có liên quan.
TP. HCM sử dụng bền vững đa dạng sinh học và các dịch vụ hệ sinh thái: phát triển du lịch sinh thái, du lịch dựa vào thiên nhiên bền vững phù hợp với quy hoạch, phương án quản lý, phân khu chức năng, Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí và Phương án quản lý rừng bền vững được cấp có thẩm quyền phê duyệt; bảo đảm mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học, sức chịu tải của hệ sinh thái và khả năng tiếp nhận khách du lịch của từng khu vực; ưu tiên các mô hình, sản phẩm du lịch sinh thái đặc thù, hạ tầng dịch vụ xanh, thân thiện với môi trường, gắn hoạt động du lịch với nâng cao nhận thức, huy động nguồn lực và đóng góp cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học.
Nghiên cứu, xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái đặc thù gắn kết và góp phần bảo tồn đa dạng sinh học; Triển khai các biện pháp bảo vệ, phát triển các loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị, đặc biệt là các loài cây thuốc, cây cảnh; Lồng ghép triển khai các nội dung về bảo vệ môi trường di sản thiên nhiên trong các chương trình truyền thông về bảo vệ môi trường thường xuyên, trong đó chú trọng đến các nhóm đối tượng: cơ quan, tổ chức quản lý di sản thiên nhiên, các chủ đầu tư dự án phát triển, cộng đồng người dân sinh sống trong và xung quanh di sản thiên nhiên; huy động sự tham gia của các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư trong công tác bảo vệ môi trường di sản thiên nhiên;
Đáng chú ý, TP. HCM kiểm soát chặt chẽ hoạt động chuyển mục đích sử dụng đất, rừng, mặt nước, phương thức canh tác, khai thác kém bền vững và các hoạt động gây ô nhiễm môi trường: Thực hiện tốt việc đánh giá tác động cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học trong đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường; triển khai áp dụng cơ chế bồi hoàn đa dạng sinh học; Hạn chế tối đa và kiểm soát chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất là rừng tự nhiên, vùng đất ngập nước quan trọng; ngăn chặn các hoạt động khai thác có tính hủy diệt nguồn lợi thủy sản, chuyển đổi các nghề tác động lớn đến nguồn lợi, tốn nhiều nhiên liệu sang các nghề khai thác thân thiện với môi trường và nguồn lợi thủy sản;
Thúc đẩy các mô hình sản xuất và tiêu dùng bền vững, tiết kiệm năng lượng; phát triển và nhân rộng các mô hình kinh tế chia sẻ, kinh tế tuần hoàn, các bon thấp, sinh thái, thân thiện với môi trường; Tăng cường kiểm soát chất thải, đặc biệt là rác thải nhựa; duy trì và cải thiện chất lượng môi trường xung quanh các khu di sản thiên nhiên, khu bảo tồn thiên nhiên, khu vực đa dạng sinh họccao; tuyên truyền hướng dẫn người dân sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường để góp phần bảo vệ đa dạng sinh học;
Với việc triển khai đồng bộ giải pháp, TP. HCM đặt mục tiêu đến năm 2050, các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, các loài nguy cấp, nguồn gen quý, hiếm từng bước được phục hồi, bảo tồn thực sự hiệu quả; đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái được lượng giá đầy đủ, sử dụng bền vững, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội và mang lại lợi ích thiết yếu cho mọi người dân; bảo đảm hài hòa giữa phát triển đô thị, công nghiệp, kinh tế biển với bảo tồn thiên nhiên; bảo đảm an ninh sinh thái và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững./.
Thanh Hương