Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường, khu vực giao thoa giữa hai tiểu vùng khí hậu là dãy núi cao trên 1.000m, nhiều nơi từ 1.500 - 2.500m, có độ ẩm lớn, nhiệt độ mát mẻ quanh năm, rất phù hợp cho nhiều loài dược liệu quý hiếm phát triển. Đặc biệt, hệ sinh thái rừng nguyên sinh ở khu vực này là điều kiện lý tưởng để phát triển các loại cây dược liệu có giá trị cao như sâm Ngọc Linh, đẳng sâm hay ngũ vị tử…
Nhiều loại dược liệu của Quảng Ngãi đang từng bước khẳng định giá trị trên thị trường. Ngoài sâm Ngọc Linh, nhiều loại dược liệu khác cũng đang mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Đẳng sâm, sa nhân tím hay đương quy có khả năng phát triển dưới tán rừng, phù hợp với điều kiện sản xuất của đồng bào miền núi, vừa nâng cao thu nhập, vừa góp phần bảo vệ tài nguyên rừng.
Không chỉ khu vực phía tây, phía đông tỉnh cũng hình thành nhiều sản phẩm dược liệu đặc hữu có giá trị cao. Nếu tỏi Lý Sơn nổi tiếng với giá trị dược tính và thương hiệu đã được thị trường khẳng định, thì quế Trà Bồng từ lâu cũng đã trở thành cây trồng truyền thống gắn bó với đời sống đồng bào Cor. Hiện nay, nhiều sản phẩm từ quế được chế biến thành tinh dầu, dược phẩm, hàng thủ công mỹ nghệ và xuất khẩu sang nhiều thị trường.
Sâm Ngọc Linh trở thành cây dược liệu quan trọng được quy hoạch phát triển hiệu quả (Ảnh: NB).
Từ những lợi thế tự nhiên, tiềm năng dược liệu của Quảng Ngãi đang từng bước được khai thác bằng việc hình thành các vùng nguyên liệu tập trung. Giữa đại ngàn phía tây của tỉnh, ở các xã Tu Mơ Rông, Măng Ri, Ngọc Linh…, những nếp nhà nhỏ đang dần thay đổi nhịp sống nhờ cây dược liệu. Từ chỗ quen với lúa rẫy, mì, bắp trên nương, nhiều hộ dân nay đã bước sang một hướng đi mới, gắn với những loại cây dược liệu có giá trị cao như: Sâm Ngọc Linh, đẳng sâm, đương quy…
Tại khu vực này, diện tích rừng có trồng Sâm Ngọc Linh đạt 3.228 ha, đạt 71,7% kế hoạch; diện tích các loại dược liệu khác 11.555,6 ha, đạt 115% kế hoạch; sản lượng khai thác khoảng 32.850 tấn, vượt chỉ tiêu đề ra; địa bàn khu vực phía Đông tỉnh, diện tích cây Quế và một số loại dược liệu cũng được chú trọng đầu tư phát triển; hình thành một số cơ sở sơ chế, chế biến dược liệu;
Tuy nhiên, việc phát triển dược liệu chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của tỉnh. Trong đó, chưa hình thành được mối liên kết giữa vùng nguyên liệu tập trung với cơ sở sản xuất, chế biến quy mô lớn; chưa hình thành được Trung tâm nhân giống dược liệu ứng dụng công nghệ cao; việc liên kết sản xuất gắn với chế biến nâng cao giá trị gia tăng giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ gia đình còn hạn chế; công tác quản lý, bảo vệ thương hiệu Sâm Ngọc Linh của tỉnh còn nhiều khó khăn...
Trước tình hình trên, Tỉnh ủy Quảng Ngãi vừa ban hành Nghị quyết số 05 về phát triển dược liệu trên địa bàn tỉnh đến năm 2030, định hướng đến năm 2035. Trong đó, Quảng Ngãi khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế để phát triển kinh tế dược liệu, với trọng tâm là sâm Ngọc Linh, quế Trà Bồng và các loài dược liệu quý đặc hữu; khai thác bền vững, có hiệu quả nguồn dược liệu tự nhiên hiện có;
Phát triển vùng dược liệu tỉnh thành vùng dược liệu trọng điểm quốc gia và trở thành trung tâm sản xuất dược liệu lớn của cả nước vào năm 2035; Đồng thời phát triển sản phẩm đặc hữu sâm Ngọc Linh gắn với đẩy mạnh quảng bá và nâng tầm vị thế thương hiệu sản phẩm sâm Ngọc Linh tại thị trường trong nước và quốc tế; góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Địa phương này đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành vùng trồng dược liệu tập trung; trong đó: Diện tích rừng có trồng sâm Ngọc Linh đạt khoảng 5.227 ha, trong đó trồng mới 2.000 ha (khoảng 20 triệu cây); Đẳng sâm 900 ha (tương đương 4.500 ha qua các lượt trồng); Quế 600 ha; Tỏi Lý Sơn 300 ha (tương đương 1.500 ha qua các lượt trồng) và các cây dược liệu hàng năm khác đạt khoảng 1.000 ha (tương đương 5.000 ha qua các lượt trồng);
Quảng Ngãi Ưu tiên nguồn lực đầu tư phát triển các vùng trồng dược liệu tập trung.
Phát triển mạnh chuỗi liên kết sản xuất dược liệu từ trồng, khai thác, chế biến, phân phối và tiêu thụ sản phẩm. Thu hút ít nhất 01 doanh nghiệp có quy mô lớn, tầm cỡ quốc gia đầu tư sản xuất, chế biến dược liệu theo tiêu chuẩn GMP trên địa bàn tỉnh. Hình thành 01 cụm công nghiệp chế biến dược liệu. Xây dựng thương hiệu sâm Ngọc Linh Kon Tum được công nhận là thương hiệu quốc gia và duy trì trong danh sách sản phẩm đạt Thương hiệu quốc gia Việt Nam.
Để đạt được mục tiêu trên, tỉnh Quảng Ngãi đầu tư phát triển dược liệu, gắn với công nghiệp chế biến, mở rộng thị trường tiêu thụ và du lịch trải nghiệm. Xác định vùng trồng các loài dược liệu quý (sâm Ngọc Linh, đẳng sâm, quế Trà Bồng…) để tích hợp trong Quy hoạch sử dụng đất thời kỳ 2026 – 2036, Quy hoạch tỉnh, Quy hoạch lâm nghiệp quốc gia (đối với các loài dược liệu dưới tán rừng) để thu hút đầu tư, phát triển và chế biến dược liệu.
Ưu tiên nguồn lực đầu tư phát triển các vùng trồng dược liệu tập trung đối với các loài dược liệu đặc hữu, có thế mạnh, giá trị cao và sức tiêu thụ lớn trên thị trường (như sâm Ngọc Linh, đẳng sâm, đinh lăng, nghệ vàng, sa nhân tím, quế Trà Bồng, ngũ vị tử, thiên niên kiện...). Đồng thời, xây dựng phương án bảo vệ, khai thác bền vững nguồn dược liệu từ tự nhiên.
Quảng Ngãi đầu tư các cơ sở bảo tồn và sản xuất giống dược liệu nhằm cung cấp giống dược liệu đảm bảo nguồn gốc, chất lượng. Xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật địa phương về sâm Ngọc Linh, quế Trà Bồng. Khuyến khích người dân cải tạo vườn tạp, chuyển đổi một số diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng các dược liệu có giá trị kinh tế cao hơn; liên doanh, liên kết để trồng dược liệu thâm canh quy mô lớn phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng của địa phương.
Thành lập, kiện toàn, củng cố và nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp tham gia đầu tư trồng, chế biến dược liệu; đẩy mạnh, ưu tiên hỗ trợ các hợp tác xã liên kết với doanh nghiệp, hộ dân xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm dược liệu từ nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia và các nguồn vốn hợp pháp khác.
Hỗ trợ các tổ chức, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, chế biến các sản phẩm dược liệu (nhất là sâm Ngọc Linh) công bố chất lượng, đăng ký mã số cơ sở trồng, mã số vùng trồng, mã vạch, kiểu dáng sản phẩm, tên thương mại… chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”. Đẩy mạnh xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm dược liệu; thúc đẩy, hỗ trợ thực hiện mô hình liên kết “06 nhà” (Nhà nước, Nông dân, Nhà khoa học, Doanh nghiệp, Ngân hàng, Nhà phân phối) trong chuỗi phát triển dược liệu.
Xúc tiến hình thành các tour du lịch về nguồn, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng nhằm thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm dược liệu. Tăng cường tổ chức hội nghị, hội thảo về dược liệu để quảng bá giá trị dược liệu của tỉnh, kết nối giữa nghiên cứu, sản xuất và tiêu dùng.
Nghiên cứu xây dựng và ban hành một số chính sách riêng, đặc thù của tỉnh phù hợp với tình hình thực tế để hỗ trợ đầu tư, phát triển và chế biến dược liệu; hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu tập trung; hỗ trợ liên kết sản xuất - tiêu thụ; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư chế biến; hỗ trợ nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu...Nghiên cứu, ứng dụng nuôi cấy mô, chọn giống ưu trội, bảo tồn nguồn gen quý.
Ứng dụng internet vạn vật (IoT) để theo dõi đất, ẩm, dinh dưỡng, vi khí hậu vùng trồng dược liệu; nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo kết hợp với dữ liệu lớn (AI/Big Data) để dự báo sinh trưởng, sâu bệnh, năng suất nhằm giảm rủi ro đầu tư. Xây dựng bản đồ số vùng trồng (GIS) gắn mã vùng trồng, chỉ dẫn địa lý; ứng dụng công nghệ QR code/Blockchain lưu trữ toàn bộ dữ liệu chuỗi giá trị từ giống, trồng, thu hái, chế biến, phân phối để khách hàng kiểm tra truy xuất nguồn gốc, chứng nhận, quy trình sản xuất./.
Hồng Thắm