Thảm cỏ biển là hệ sinh thái carbon xanh quan trọng ở vùng ven biển, không chỉ hấp thụ CO2 qua quang hợp mà còn lưu giữ carbon lâu dài trong sinh khối và lớp trầm tích đáy. Các thảm cỏ biển không chỉ là nơi cư trú, kiếm ăn và sinh sản của nhiều loài sinh vật biển, đặc biệt là các loài nguy cấp như rùa biển mà còn góp phần vào việc ổn định nền đáy, giảm xói mòn. Bên cạnh đó thảm cỏ biển còn đóng vai trò như “bể chứa carbon sinh học” hiệu quả trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Số liệu quan trắc của Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm giai đoạn 2021 - 2025 cũng cho thấy độ phủ trung bình toàn vùng chỉ dao động từ 9,2 - 14,55%. Bãi Bắc và Bãi Nần được coi là 2 khu vực có thảm cỏ lớn nhất tại Cù Lao Chàm. Thảm cỏ biển tại Bãi Bắc dao động ổn định với độ phủ quanh mức 35%, với sự phân bố phong phú của các loài cỏ biển như cỏ kiệu tròn, cỏ xoan và cỏ kim. Tại Bãi Nần, độ phủ lại có sự tăng giảm đột biến, trong đó độ phủ cao nhất vào năm 2021 và 2024 quanh mức 25% và giảm chỉ còn một nửa quanh mức 13% vào các năm 2022, 2023 và 2025.
Thảm cỏ biển được coi như “bể chứa carbon sinh học" trước tác động của biến đổi khí hậu (Ảnh: TT).
Tuy nhiên, diện tích cỏ biển tại Cù Lao Chàm có xu hướng suy giảm rõ rệt, từ khoảng 50 ha năm 2014 xuống còn khoảng 15–17 ha trong những năm gần đây. Kết quả đánh giá xu thế giai đoạn 1999–2025 cũng cho thấy thảm cỏ biển tại nhiều khu vực ven đảo bị suy giảm và phân mảnh. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục cập nhật dữ liệu, thử nghiệm các phương pháp phục hồi tại hiện trường và bổ sung bằng chứng khoa học để lựa chọn giải pháp quản lý, bảo tồn phù hợp với điều kiện tự nhiên của Cù Lao Chàm.
Trước yêu cầu trên, Dự án "Thí điểm phục hồi cỏ biển kết hợp cải thiện sinh kế tại Cù Lao Chàm" do Tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên (WWF) tại Việt Nam tài trợ giai đoạn 2025 - 2027 đang tạo nền tảng cho các bước đi tiếp theo. Dự án được triển khai theo cách tiếp cận đa ngành, đa bên, kết hợp giữa tri thức địa phương và bằng chứng khoa học. Các hoạt động có sự tham gia phối hợp của WWF-Việt Nam, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, các cơ quan nghiên cứu, đơn vị chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.
Dự án tập trung vào những nhóm nội dung chính: Khảo sát hiện trạng, lập bản đồ phân bố cỏ biển tại Cù Lao Chàm; Đánh giá điều kiện môi trường, đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến thảm cỏ biển; Nghiên cứu, thử nghiệm kỹ thuật phục hồi cỏ biển tại hiện trường; Theo dõi khả năng tồn tại, sinh trưởng và phát triển của cỏ biển sau phục hồi; Nghiên cứu khả năng hấp thụ, lưu giữ carbon và tiềm năng carbon xanh của hệ sinh thái cỏ biển; Tham vấn cộng đồng, hỗ trợ sinh kế bền vững và nâng cao năng lực cho các bên liên quan.
Các đợt khảo sát đã ghi nhận sự phân bố của nhiều loài cỏ biển tại Bãi Bắc, Bãi Ông, Bãi Xếp, Bãi Bìm, Bãi Hương, Bãi Nần và một số đảo nhỏ. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để xác định khu vực ưu tiên, lựa chọn loài cỏ biển và kỹ thuật phục hồi phù hợp; đồng thời phục vụ theo dõi biến động hệ sinh thái trong thời gian tới.
Theo đó, từ tháng 3/2026, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm triển khai trồng phục hồi thí điểm hai loài cỏ biển gồm cỏ Kiệu tròn và cỏ Vích tại khu vực Bãi Bắc. Hoạt động phục hồi được thực hiện hoàn toàn dưới nước bằng phương pháp lặn SCUBA, kết hợp trồng bằng túi bầu tại khu vực liền kề với thảm cỏ tự nhiên. Tổng cộng đã trồng 200 túi bầu với hơn 1.200 thân đứng.
Kết quả kiểm tra ban đầu cho thấy phần lớn túi bầu ổn định và bám nền đáy. Đợt trồng được thực hiện vào giai đoạn bắt đầu mùa sinh trưởng của cỏ biển, trong điều kiện thời tiết tương đối thuận lợi. Khu vực trồng được lựa chọn liền kề với thảm cỏ tự nhiên, có điều kiện ánh sáng, thủy triều và nền trầm tích tương đối ổn định, đáp ứng yêu cầu sinh thái của hai loài cỏ biển được phục hồi.
Kết quả bước đầu mang lại tín hiệu tích cực trong việc phục hồi hệ sinh thái thảm cỏ biển.
Sau 4 tháng theo dõi, kết quả bước đầu cho thấy diễn biến sinh trưởng của hai loài cỏ biển có sự khác biệt khá rõ. Đối với cỏ Kiệu tròn, số túi bầu còn tồn tại đạt khoảng 71,1% so với ban đầu. Số thân đứng tăng mạnh lên 933 thân so với thời điểm theo dõi trước đó. Đặc biệt, tại tháng thứ 4 đã ghi nhận thân ngầm của cỏ Kiệu tròn phát triển vượt ra khỏi túi bầu và hình thành các chồi mới trên nền đáy xung quanh. Tại khu vực phục hồi cũng ghi nhận sự xuất hiện của cỏ Kim và cỏ Xoan. Đây là dấu hiệu cho thấy quá trình tái lập quần xã cỏ biển theo diễn thế tự nhiên, đồng thời là chỉ báo sinh thái quan trọng phản ánh điều kiện nền đáy và môi trường đang dần được cải thiện.
Đối với cỏ Vích, sau 4 tháng ghi nhận 13/20 túi bầu còn lại, tương ứng tỷ lệ tồn tại 65%. Số thân đứng duy trì ở mức 35 thân, không thay đổi so với tháng thứ 3. Kết quả này cho thấy cỏ Vích có tốc độ phục hồi và mở rộng chậm hơn so với cỏ Kiệu tròn trong điều kiện thí nghiệm hiện tại. Tuy nhiên, việc các túi bầu và số thân đứng vẫn được duy trì sau 04 tháng cho thấy một phần cây giống đã thích nghi và tồn tại ổn định tại khu vực trồng.
Tại khu vực phục hồi đã ghi nhận sự xuất hiện của ốc, trứng ốc, cá phèn và cá dìa. Đây là những tín hiệu cần tiếp tục theo dõi để đánh giá khả năng phục hồi chức năng sinh thái của thảm cỏ biển trong thời gian tới. Các kết quả trên được xem là dữ liệu thực nghiệm quan trọng để tiếp tục điều chỉnh vị trí, mật độ và kỹ thuật phục hồi, bảo đảm phù hợp với điều kiện tự nhiên của Cù Lao Chàm.
Bên cạnh phục hồi sinh thái, Dự án đang nghiên cứu khả năng hấp thụ và lưu giữ carbon của thảm cỏ biển Cù Lao Chàm; đồng thời xem xét các phương pháp đo lường, xác minh và đánh giá tiềm năng carbon xanh. Các kết quả này hiện mới ở giai đoạn nghiên cứu, phục vụ xây dựng cơ sở khoa học và xem xét khả năng lồng ghép trong các định hướng, chính sách khí hậu phù hợp trong tương lai.
Đáng chú ý, dự án còn đặt mục tiêu cải thiện sinh kế cho cộng đồng cư dân Cù Lao Chàm. Đây được xem là hướng tiếp cận lâu dài, bởi việc bảo vệ hệ sinh thái biển cần gắn với đời sống và sự tham gia trực tiếp của người dân địa phương. Theo kế hoạch, dự án dự kiến hỗ trợ từ 2-3 mô hình sinh kế, với khoảng 70-100 hộ dân tham gia và hưởng lợi. Thông qua các mô hình này, người dân có thêm lựa chọn phát triển kinh tế, từng bước giảm áp lực khai thác tài nguyên biển, đồng thời nâng cao trách nhiệm trong bảo vệ môi trường sống.
Trong thời gian tới, dự án tiếp tục tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học về cỏ biển; đánh giá, điều chỉnh và hoàn thiện kỹ thuật phục hồi; xây dựng khung hành động bảo tồn và phục hồi thảm cỏ biển; nghiên cứu tiềm năng carbon xanh; đồng thời nâng cao năng lực, nhận thức của cộng đồng và các bên liên quan.
Thông qua hoạt động thí điểm phục hồi thảm cỏ biển, dự án góp phần bổ sung bằng chứng khoa học và thực tiễn cho công tác bảo tồn tại Cù Lao Chàm; hướng đến phục hồi nơi cư trú của các loài thủy sinh, duy trì nguồn lợi biển, tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước biến đổi khí hậu và gắn bảo tồn với sinh kế bền vững của cộng đồng địa phương./.
Lê Nga