Theo truyền thuyết, hằng năm, Táo Quân được ông Trời phái xuống trần gian theo dõi và ghi chép những việc làm thiện-ác của con người. Sau đó, cứ vào ngày 23 tháng Chạp hàng năm, Táo Quân lại cưỡi cá chép hóa rồng lên Thiên đình báo cáo tất cả việc làm tốt và chưa tốt của con người trong một năm để Thiên đình định đoạt công tội, thưởng phạt phân minh.
Vì thế, trong quan niệm của người Việt, ba vị Thần Táo (hay vua Bếp) định đoạt cát hung, phước đức cho gia đình, phước đức này do việc làm đúng đạo lý của gia chủ và những người trong nhà. Với mong muốn Thần Bếp sẽ “phù hộ” cho gia đình mình được nhiều may mắn nên hằng năm cứ đến ngày 23 tháng Chạp, nhà nhà lại làm lễ tiễn đưa Táo Quân chầu trời một cách long trọng.
Mâm cỗ cúng ông Công ông Táo gồm ba bộ mã, hai bộ đàn ông tượng trưng cho hai Táo ông và một bộ tượng trưng cho Táo bà. Ngoài ra, còn có vàng mã khác, hương, hoa, oản, quả, cau, trầu. Một mâm cỗ được chuẩn bị cẩn thận, đầy đủ. Những đồ vàng mã sẽ được đốt đi sau lễ cúng. Cũng có ý kiến cho rằng, việc chuẩn bị mâm cúng ông Công, ông Táo không cần quá cầu kỳ, phô trương gây lãng phí. Điều quan trọng nhất là sự thành tâm, giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống và không khí ấm cúng, sum vầy của gia đình trước thềm năm mới.
Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường (hạn chế đốt đồ vàng mã, không thả túi nilon bừa bãi. Ảnh minh họa.
Lễ cúng ông Táo thường được tiến hành trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp Âm lịch (có thể cúng vào trưa, tối ngày 22 tháng Chạp hoặc sáng 23 tháng Chạp) bởi dân gian quan niệm sau 12 giờ trưa là ông Táo lên chầu trời nên sẽ không nhận được đồ cúng.
Cũng theo truyền thuyết, cá chép là phương tiện duy nhất có thể đưa Táo Quân về trời. Bởi thế, vào ngày này, các gia đình đều cúng cá chép. Các gia đình thường mua 3 con cá chép thả vào chậu nước đặt cạnh mâm cỗ, sau khi làm lễ xong đem ra sông thả, ngụ ý cá sẽ hóa rồng, vượt vũ môn, làm phương tiện cho Táo Quân cưỡi về trời. Ngoài ra, trong tâm thức người Việt, “cá vượt Vũ môn” hay “cá chép hóa rồng” còn mang ý nghĩa của sự thăng hoa, biểu tượng của tinh thần vượt khó, sự kiên trì, bền chí chinh phục tri thức để đi tới thành công, biểu trưng cho nhân cách thanh cao tiềm ẩn hoặc hướng đến một kết quả tốt đẹp.
Có thể khẳng định, phong tục cúng ông Công ông Táo mang nhiều ý nghĩa. Tuy nhiên, những năm gần đây, không ít người dân khi thả cá và đồ cúng xuống nước thường thả cùng với túi nilon, hay tình trạng túi đựng bị bỏ lại vương vãi bên bờ sông, bờ hồ, gây mất mỹ quan, ảnh hưởng xấu đến môi trường. Trong khi đó, việc đốt nhiều vàng mã không chỉ gây ô nhiễm môi trường, tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ, gây lãng phí tiền bạc mà còn mất đi nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt.
Vì thế, để gìn giữ nét đẹp văn hóa trong ngày Tết ông Công ông Táo, các địa phương cần tăng cường công tác tuyên truyền nhằm bài trừ các hoạt động mê tín dị đoan, giúp người dân thay đổi thói quen đốt vàng mã sao cho văn minh, tiết kiệm. Cùng với đó, mỗi gia đình cần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường khi thả cá xuống sông, hồ, không thả túi nilon và phải bỏ rác đúng nơi quy định. Người xưa đã dạy “lễ bạc tâm thành”, vì vậy người cúng lễ không cần mâm cao cỗ đầy, không cần đốt nhiều vàng mã, mà chỉ cần thành tâm, hành thiện mới trọn vẹn được ý nghĩa./.
NGỌC HÂN