Đánh giá nguy cơ, nâng cao năng lực ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân

Ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ mục đích hòa bình đang ngày càng được mở rộng trong các lĩnh vực y tế, công nghiệp, nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và bảo vệ môi trường. Cùng với những lợi ích mang lại, hoạt động này cũng tiềm ẩn nguy cơ xảy ra các sự cố bức xạ và hạt nhân nếu không được quản lý chặt chẽ hoặc có các tình huống bất thường phát sinh. Vì vậy, việc chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe nhân dân, môi trường và tài sản, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Tại tỉnh Lạng Sơn, kết quả điều tra thống kê đến tháng 12/2025 cho thấy: trên địa bàn tỉnh có hơn 40 cơ sở bức xạ (chủ yếu là các cơ sở sử dụng thiết bị phát tia X, trong đó: hơn 90% là các cơ sở y tế); số ít là cơ sở công nghiệp và Chi cục Hải quan khu vực VI. Trong lĩnh vực y tế: số lượng thiết bị X-quang dùng trong chẩn đoán có khoảng 70 thiết bị, đa dạng mục đích sử dụng. 

Trong lĩnh vực công nghiệp và an ninh soi chiếu: có khoảng 04 thiết bị sử dụng máy phát tia X cho mục đích an ninh và kiểm tra chất lượng sản phẩm. Kết quả thống kê cho thấy hiện nay các cơ sở bức xạ trên địa bàn tỉnh chỉ sử dụng các máy phát tia X (máy phát tia X trong công nghiệp, an ninh soi chiếu và trong y tế). 

Đáng chú ý, khu vực gần biên giới phía Bắc có nhiều các nhà máy điện hạt nhân của Trung Quốc đang xây dựng và đi vào hoạt động từng phần. Điển hình có thể kể tới: nhà máy điện hạt nhân tại cảng Phòng Thành (Khu tự trị dân tộc Choang, Quảng Tây) công suất 1000 MW, Trường Giang (Quảng Đông) 600 MW và tổ máy 650 MW của Sương Giang (đảo Hải Nam). Việt Nam và Trung Quốc đều là thành viên của Công ước an toàn hạt nhân, mỗi thành viên đều có quyền yêu cầu thành viên khác báo cáo tình trạng an toàn của bất kỳ nhà máy nào.

Tuy nhiên, vẫn cần chủ động có các phương án ứng phó, xây dựng hệ thống quan trắc và cảnh báo kịp thời tới dân chúng vùng ảnh hưởng. Để phần nào đáp ứng được vấn đề này, hệ thống mạng lưới quan trắc cảnh báo phóng xạ môi trường cũng đã và đang tiếp tục được đầu tư xây dựng và hoàn thiện (bao gồm cả các trạm quan trắc thuộc địa bàn tỉnh Lạng Sơn). 

Lạng Sơn kiểm soát nguy cơ mất an toàn bức xạ, hạt nhân từ hoạt động giao thương, vận tải (Ảnh minh họa). 

Lạng Sơn là tỉnh miền núi, biên giới, có hoạt động giao thương, vận tải, xuất nhập khẩu diễn ra thường xuyên, đồng thời trên địa bàn có các cơ sở sử dụng thiết bị bức xạ phục vụ y tế, công nghiệp, sản xuất, kinh doanh và các hoạt động chuyên môn khác. Vì vậy, công tác bảo đảm an toàn, an ninh phóng xạ cần được xem xét không chỉ trong phạm vi các cơ sở sử dụng, mà còn trong quá trình vận chuyển, giao nhận, lưu thông trên địa bàn và trong các tình huống có yếu tố xuyên biên giới.

Do đó, một trong các công việc quan trọng là phải phân tích, đánh giá và nhận diện các nguy cơ có thể gây ra mất an toàn bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ để có thể xây dựng các kế hoạch phòng ngừa và ứng phó kịp thời, hiệu quả. Theo báo cáo của các cơ quan chức năng, hiện tại Lạng Sơn không có cơ sở nào đang lưu giữ, sử dụng các nguồn phóng xạ. Do vậy nguy cơ mất an toàn, an ninh nguồn phóng xạ có thể đến từ các nguồn phóng xạ nằm ngoài kiểm soát.

Nguồn phóng xạ nằm ngoài sự kiểm soát có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân như: Nguồn phóng xạ bị thất lạc, mất cắp và được vận chuyển qua địa bàn tỉnh mà không khai báo; Nguồn phóng xạ bị bỏ quên, bỏ lại trên địa bàn tỉnh sau khi ngừng sử dụng, thay đổi chủ sở hữu hoặc chấm dứt hoạt động; Nguồn phóng xạ được thu hồi từ thiết bị, phế liệu, hàng hóa nhưng không được nhận diện và quản lý đúng quy định; Thiết bị chứa nguồn phóng xạ bị hư hỏng, tháo dỡ hoặc bị đưa vào quá trình thu mua, tái chế phế liệu mà không nhận biết được đặc tính phóng xạ... 

Do đặc thù của Lạng Sơn, có hoạt động giao thương quốc tế qua các cửa khẩu đường bộ, đường sắt (Hữu Nghị, Tân Thanh, Đồng Đăng từ Trung Quốc), do đó, xác suất nguồn phóng xạ vô chủ hoặc hàng hóa nhiễm bẩn phóng xạ (ví dụ kim loại, bulông, đinh vít) được nhập khẩu vào địa bàn tỉnh là hiện hữu. Ngoài ra, nguy cơ từ các cơ sở thu mua phế liệu nội địa cũng có thể dẫn đến việc mua phải các phế liệu có nhiễm bẩn phóng xạ. Đây thuộc nhóm chuẩn bị ứng phó sự cố "hoạt động/vật liệu phóng xạ không kiểm soát" (liên quan đến mất an toàn, an ninh nguồn phóng xạ). 

Trên địa bàn tỉnh không có nguy cơ sự cố hạt nhân lớn (do không có lò phản ứng/nhà máy điện hạt nhân trên địa bàn tỉnh), mà chủ yếu là nguy cơ sự cố bức xạ từ hoạt động sử dụng thiết bị bức xạ, vận chuyển nguồn phóng xạ (nguy cơ mất an toàn, an ninh nguồn phóng xạ trong quá trình vận chuyển qua địa bàn tỉnh và hàng hóa nhiễm xạ qua biên giới (đặc thù tỉnh biên giới có nhiều cửa khẩu), và nguy cơ thứ cấp từ sự cố tại các cơ sở hạt nhân của Trung Quốc gần biên giới.

Trên cơ sở phân tích, đánh giá mức độ nguy cơ trên địa bàn tỉnh. Có thể xác định nguy cơ về sự cố bức xạ và hạt nhân trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn (nếu có) sẽ thuộc nhóm chuẩn bị ứng phó sự cố III, IV và V và cấp báo động khả dĩ là cấp báo động 1 việc xây dựng Kế hoạch ứng phó sự cố của tỉnh cần bảo đảm đáp ứng yêu cầu chuẩn bị và sẵn sàng ứng phó đối với các tình huống tương ứng với các nhóm chuẩn bị ứng phó sự cố này. 

Ngành chức năng đánh giá nguy cơ, chủ động phương án ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân (Ảnh minh họa). 

Căn cứ trên tình hình thực tế, khi xảy ra sự cố nghiêm trọng, có nguy cơ ảnh hưởng cộng đồng: Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tỉnh chuyển sang vai trò chỉ huy, điều phối chung. Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân tiếp tục giữ vai trò cơ quan tham mưu và chỉ huy chuyên môn kỹ thuật về bức xạ, hạt nhân. Các tổ chức, cá nhân phải nhận biết hoạt động chuẩn bị và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân là nhiệm vụ quan trọng và sẵn sàng ứng phó khi có sự cố xảy ra trên địa bàn tỉnh.

UBND tỉnh giao Sở Khoa học và Công nghệ - cơ quan thường trực, tham mưu, giúp Ban Chỉ huy ứng phó sự cố tổ chức thực hiện kế hoạch ứng phó sự cố. Phối hợp chỉ đạo, kiểm tra việc thực hiện kế hoạch chuẩn bị và ứng phó sự cố cấp cơ sở; kịp thời hỗ trợ trong trường hợp sự cố xảy ra vượt quá khả năng ứng phó của cơ sở. Sở Y tế tham mưu các giải pháp cấp cứu và điều trị nạn nhân trong ứng phó sự cố. Tham mưu hướng dẫn sử dụng lương thực, thực phẩm an toàn và nước dùng trong sinh hoạt liên quan đến sự cố. Tổ chức lực lượng, chuẩn bị cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế, thuốc,… sẵn sàng ứng phó sự cố khi được giao nhiệm vụ.

Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ và các cơ quan, đơn vị có liên quan trong việc đánh giá mức độ, phạm vi và tác động của sự cố đối với môi trường. Phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ trong việc kiểm soát, thu gom, phân loại, vận chuyển, lưu giữ và quản lý chất thải phóng xạ phát sinh trong quá trình ứng phó, khắc phục sự cố theo quy định của pháp luật và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.

Cung cấp, huy động và bố trí nguồn nhân lực, phương tiện, trang thiết bị và các nguồn lực cần thiết thuộc phạm vi quản lý của Sở theo yêu cầu của Trưởng ban và phù hợp với phương án, kế hoạch ứng phó sự cố được phê duyệt. Chủ trì, phối hợp với các cơ quan, đơn vị có liên quan triển khai các biện pháp bảo vệ sản xuất nông nghiệp, đất nông nghiệp, cây trồng, vật nuôi, thủy sản và các hoạt động sản xuất nông nghiệp trong khu vực bị ảnh hưởng hoặc có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi sự cố bức xạ, hạt nhân.

Sở Xây dựng bảo đảm giao thông và phương tiện phục vụ sơ tán (huy động xe khách, xe buýt, phương tiện thủy nếu có) để sơ tán người dân. Phân luồng giao thông và tránh đi qua vùng nhiễm bẩn. Bố trí điểm kiểm soát và kết hợp với các tổ chức, cá nhân hỗ trợ kỹ thuật để tẩy xạ phương tiện tại ranh giới vùng ảnh hưởng. Bố trí công trình phục vụ trú ẩn và tạm trú. 

Rà soát và đề xuất các công trình phù hợp làm nơi trú ẩn hoặc điểm tạm trú, như trường học, nhà văn hóa, nhà thi đấu, công trình bê tông kín có khả năng che chắn tốt. Hướng dẫn biện pháp trú ẩn tại chỗ như đóng kín cửa, tắt hệ thống thông gió và điều hòa lấy gió ngoài. Khi phải sơ tán dài ngày, tổ chức hướng dẫn dựng nhà tạm. Bảo đảm hạ tầng kỹ thuật và tham gia khắc phục hậu quả. 

Sở chỉ đạo các đơn vị cấp nước bảo vệ nguồn nước và công trình cấp nước, phối hợp kiểm soát chất lượng nước sinh hoạt. Sở hướng dẫn và tổ chức tẩy xạ đường sá, công trình, nhà ở trong vùng nhiễm bẩn. Sở cũng phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường và cơ quan chuyên môn về bức xạ để lựa chọn địa điểm lưu giữ tạm thời chất thải phóng xạ phát sinh. 

UBND các cấp hỗ trợ điều động lực lượng, phương tiện,ứng phó sự cố vật tư tham gia phối hợp hoạt động ứng phó sự cố khi có yêu cầu từ Ban Chỉ huy. Thống kê và cập nhật danh sách các cơ sở thu gom phế liệu kim loại trên địa bàn và báo cáo Ban Chỉ huy thông qua Sở Khoa học và Công nghệ trước ngày 15/12 hàng năm. Chỉ huy lực lượng công an, quân sự và lực lượng có liên quan nhanh chóng thiết lập ban đầu vành đai an toàn, kiểm soát an ninh khu vực sự cố theo yêu cầu của Ban Chỉ huy. 

Phối hợp di chuyển và sơ tán nhân dân đến khu vực an toàn theo các phương án hành động đã xây dựng. Chỉ đạo lực lượng công an xã, phường và lực lượng có liên quan nhanh chóng thiết lập vành đai an toàn, kiểm soát an ninh khu vực sự cố. Cơ sở tiến hành công việc bức xạ xảy ra sự cố. Xác định vị trí xảy ra sự cố, xác định sơ bộ nguyên nhân, tính chất và khả năng diễn biến sự cố tương ứng để áp dụng các biện pháp ứng phó./.  

Lê Bình