Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Quảng Trị có 7 cơ sở lưu giữ, sử dụng nguồn phóng xạ trong công nghiệp: đo mức, kiểm tra độ chặt, độ ẩm, đo độ dày, thăm dò địa chất, soi kiểm tra an ninh, hàng hóa…), trong đó phần lớn nguồn phóng xạ được lưu giữ và sử dụng nội bộ tại các cơ sở. Đồng thời, tỉnh đang triển khai các dự án ứng dụng năng lượng nguyên tử, tiêu biểu là Khoa ung bướu, xạ trị tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam - Cuba Đồng Hới, góp phần nâng cao chất lượng y tế và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, việc gia tăng sử dụng nguồn phóng xạ cũng đặt ra yêu cầu cao về bảo đảm an toàn bức xạ và năng lực ứng phó sự cố. Nếu công tác quản lý, kiểm soát và nhân lực chuyên môn không được đảm bảo, nguy cơ mất an toàn bức xạ, đặc biệt là rò rỉ phóng xạ, có thể xảy ra, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người và môi trường. Do đó, cần tăng cường quản lý, giám sát và chủ động các biện pháp phòng ngừa, ứng phó sự cố.
Ngoài ra, tỉnh Quảng Trị còn là đầu mối giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, đường hàng không có khả năng trung chuyển các các nguồn phóng xạ, vật liệu hạt nhân, xuất nhập khẩu phóng xạ qua địa bàn không thông báo với cơ quan quản lý: nguy cơ xảy ra sự cố do mất cắp, thất lạc, tai nạn trên đường vận chuyển. Loại sự cố này có thể xảy ra trên các tuyến đường liên tỉnh (đường Quốc lộ 1A, đường Hồ Chí Minh, đường sắt Bắc Nam, quốc lộ 9 qua cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, quốc lộ 12A qua cửa khẩu quốc tế Cha Lo, đường thủy nội địa) và ở các địa điểm không xác định trước trên địa bàn tỉnh.
Bên cạnh đó, có khả năng xảy ra sự cố liên quan đến hàng hóa nhiễm bẩn phóng xạ từ nước ngoài vào Việt Nam thông qua các cửa khẩu trên địa bàn tỉnh như: Cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, Cửa khẩu quốc tế Cha lo, Cửa khẩu quốc tế LaLay... Cách thức vận chuyển nguồn phóng xạ qua cửa khẩu có thể là xách tay, giấu trong xe chở hàng, giấu vào các hàng hóa hợp pháp để vận chuyển qua cửa khẩu.
Các địa phương chủ động xây dựng kịch bản, phương án ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân.
Trên địa bàn tỉnh có các cơ sở thu gom sắt thép, phế liệu. Qua kinh nghiệm quốc tế và trong nước cho thấy các cơ sở ngày có nguy cơ tiếp xúc với nguồn phóng xạ vô chủ rất cao trong khi nhận thức an toàn bức xạ, năng lực phát hiện nguồn phóng xạ, bảo đảm an toàn và ứng phó sự cố bức xạ còn nhiều hạn chế. Nếu không có giải pháp quản lý để phát hiện nguồn phóng xạ, kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ với các cơ sở này thì mối nguy hiểm sự cố bức xạ này sẽ không lường hết được nếu xảy ra sự cố.
Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị có 06 cơ sở sử dụng thiết bị phát tia X sử dụng trong công nghiệp (phân tích thành phần vật liệu, đo kiểm tra độ dày vật liệu, soi chiếu an ninh, kiểm tra linh kiện điện tử…); 86 cơ sở sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế (chụp X-quang thông thường, Chụp răng, đo mật độ xương, chụp cắt lớp vi tính, chụp X-quang can thiệp…). Do đặc tính và cấu tạo, thiết bị phát tia X chỉ hoạt động khi được cung cấp nguồn điện áp phù hợp; vì vậy, đối với các thiết bị này, sự cố có thể xảy ra chủ yếu là chiếu xạ quá liều.
Từ thực tế trên, UBND tỉnh phê duyệt Kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân trên địa bàn. Việc điều hành ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân được thực hiện theo nguyên tắc chỉ huy thống nhất, điều hành tập trung, phối hợp chặt chẽ, xử lý kịp thời, bảo đảm huy động nhanh các lực lượng, phương tiện và nguồn lực phù hợp với mức độ sự cố.
Khi xảy ra sự cố tại cơ sở, người đứng đầu cơ sở hoặc người được giao phụ trách ứng phó sự cố của cơ sở trực tiếp chỉ huy lực lượng ứng phó ban đầu, triển khai các biện pháp khẩn cấp theo kế hoạch ứng phó của cơ sở, đồng thời báo cáo ngay cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Trường hợp sự cố vượt quá khả năng ứng phó của cơ sở hoặc có nguy cơ ảnh hưởng ra bên ngoài cơ sở, Trưởng Ban Chỉ huy ứng phó sự cố quyết định kích hoạt Kế hoạch ứng phó sự cố cấp tỉnh và bổ nhiệm Chỉ huy hiện trường theo quy định.
Sở Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối tham mưu UBND tỉnh trong việc tổ chức ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân; tổng hợp thông tin, đề xuất phương án xử lý và điều phối hỗ trợ kỹ thuật chuyên ngành. Công an tỉnh, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh, Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Xây dựng, Sở Công thương, các sở, ngành và UBND cấp xã phối hợp thực hiện nhiệm vụ theo chức năng, nhiệm vụ được giao trong. Việc huy động lực lượng, phương tiện, trang thiết bị của các cơ quan, đơn vị được thực hiện theo yêu cầu của Chỉ huy hiện trường hoặc Ban Chỉ huy ứng phó sự cố theo thẩm quyền.
Trong ứng phó cần thực hiện khẩn cấp tất cả các hành động hợp lý để bảo vệ công chúng, giảm thiểu tối đa các ảnh hưởng về sức khỏe do các yếu tố phóng xạ và phi phóng xạ (yếu tố tâm lý) gây ra; Bảo vệ các nhân viên tham gia ứng phó sự cố; Ngăn ngừa khả năng xảy ra hiệu ứng tất định ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của người tham gia ứng phó; Thực hiện các biện pháp cứu trợ ban đầu và điều trị nạn nhân; hu thập và bảo vệ các thông tin có ích trong xử lý những ảnh hưởng sức khỏe công chúng, trong điều tra nguyên nhân và tội phạm có liên quan...
Sở Khoa học và Công nghệ là cơ quan thường trực giúp Ban chỉ huy ứng phó sự cố thu thập và xử lý thông tin liên quan đến sự cố bức xạ; Khởi động kế hoạch ứng phó sự cố theo thẩm quyền; phối hợp cùng các tổ chức liên quan ứng phó sự cố; Thiết lập hệ thống tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật cho việc đánh giá bức xạ, xử lý sự cố bức xạ, hạt nhân; Lập kế hoạch ngắn hạn và dài hạn cho việc chuẩn bị sẵn sàng ứng phó sự cố;
Việc ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành, địa phương.
Lập kế hoạch hoạt động và kinh phí hàng năm để Ban chỉ huy trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt; Chủ trì xây dựng kế hoạch đào tạo, phối hợp với Sở Tài chính tổ chức đào tạo, diễn tập ứng phó sự cố định kỳ; tổ chức đào tạo lực lượng ứng phó ban đầu có khả năng nhận biết các dấu hiệu cảnh báo bức xạ và đưa ra thông báo thích hợp, cảnh báo kịp thời khi sự cố xảy ra; Tư vấn xây dựng năng lực kỹ thuật về bức xạ, hạt nhân cho ứng phó sự cố của các sở ban ngành, các cơ sở trong tỉnh;
Sở Y tế bảo đảm cơ sở vật chất, nhân lực trợ giúp y tế trong ứng phó sự cố bức xạ; Triển khai các trạm y tế dã chiến khi được yêu cầu; Tiếp nhận, sơ cứu và điều trị hoặc chuyển nạn nhân về các bệnh viện chuyên ngành để điều trị; Phối hợp với các lực lượng chuyên môn phân loại các đối tượng bị nhiễm bẩn phóng xạ, bị chiếu xạ; Xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố cho ngành trên cơ sở Kế hoạch chung của tỉnh và ý kiến tham vấn của Sở Khoa học và Công nghệ.
Sở Nông nghiệp và Môi trường xác định các quy trình/thiết bị kiểm soát môi trường thích hợp. Chủ trì xây dựng và phối hợp thực hiện kế hoạch khắc phục ô nhiễm môi trường sau sự cố; Chủ trì xây dựng quy trình bảo đảm quan trắc liên tục nhiễm bẩn phóng xạ đối với các thành phần môi trường (Nước, không khí, đất); Cung cấp nguồn lực thích hợp theo yêu cầu của Trưởng ban;
UBND xã phường, đặc khu chỉ đạo lực công an phường/xã/thị trấn và lực lượng có liên quan nhanh chóng xác định và lập hàng rào kiểm soát vùng nguy hiểm (khoanh vùng đảm bảo an toàn, an ninh); Chủ trì sơ tán ở cấp báo động 2 và phối hợp di chuyển và sơ tán dân chúng ở cấp báo động 3 đến nơi tập kết an toàn theo các phương án hành động đã xây dựng;
Phối hợp với cơ quan chức năng khắc phục sự cố; Chỉ đạo đôn đốc UBND xã, phường, đặc khu thực hiện các yêu cầu trợ giúp và khắc phục sự cố; Thực hiện các nhiệm vụ khác do Ban chỉ huy yêu cầu; Quản lý, duy trì địa điểm sơ tán đảm bảo hoạt động hiệu quả trong ứng phó sự cố theo phân công của Ban chỉ huy.
Cơ sở tiến hành công việc bức xạ: Các cơ sở có nguồn phóng xạ có trụ sở trên địa bàn tỉnh thực hiện báo cáo định kỳ về công tác đảm bảo an toàn và báo cáo khi có yêu cầu Sở Khoa học và Công nghệ địa phương; Thông báo về sự cố xảy ra tại cơ sở mình và công tác ứng phó sự cố; Xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố cấp cơ sở, tổ chức diễn tập ứng phó sự cố định kỳ hàng năm
Cung cấp nhân lực, trang thiết bị phục vụ ứng phó sự cố; Tiến hành các biện pháp khắc phục ô nhiễm môi trường sau sự cố; Các cơ sở có nguồn phóng xạ từ địa phương khác đến làm việc trên địa bàn tỉnh hoặc cơ sở có trụ sở trên địa bàn tỉnh có nguồn di động phải thông báo cho Sở Khoa học và Công nghệ thông tin về số lượng nguồn phóng xạ, nhân lực, trang thiết bị, thời gian làm việc, tuyến đường di chuyển của nguồn và kế hoạch đảm bảo an toàn, an ninh khi làm việc trên địa bàn tỉnh. Sẵn sàng phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ trong công tác kiểm tra hoạt động an toàn và tham gia hỗ trợ ứng phó sự cố./.
Đức Hòa