Tăng cường năng lực cho doanh nghiệp, sẵn sàng tham gia thị trường carbon

Giai đoạn thí điểm thị trường carbon có 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch, thuộc 3 lĩnh vực là sắt thép, nhiệt điện, xi măng. Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng hạ tầng kỹ thuật cần thiết cho thị trường carbon. Trong đó, yếu tố then chốt để thị trường vận hành thành công chính là sự sẵn sàng tham gia của các doanh nghiệp. Việc tham gia sớm giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước hội nhập sâu hơn vào thị trường toàn cầu. Các hoạt động đào tạo và nâng cao năng lực cũng hỗ trợ doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro khi hệ thống chính thức đi vào vận hành.

Theo các chuyên gia, hệ thống đăng ký quốc gia là nơi duy nhất doanh nghiệp có thể thực hiện các nghĩa vụ tuân thủ hạn ngạch phát thải khí nhà kính với cơ quan nhà nước. Đây chính là hệ thống quản lý, vận hành, cập nhật, khai thác thông tin sở hữu hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon; xử lý các hoạt động vay mượn, nộp trả, chuyển giao, bù trừ hạn ngạch phát thải khí nhà kính trên lãnh thổ Việt Nam. Trong giai đoạn thí điểm (2025-2027), giao dịch thỏa thuận được xác định là cơ chế vận hành trọng tâm của thị trường carbon Việt Nam. Bản chất của cơ chế này có sự khác biệt rõ rệt so với hình thức khớp lệnh tự động thường thấy trên thị trường chứng khoán, khi cho phép hai bên đối tác chủ động đàm phán trực tiếp với nhau trước khi đưa thông tin lên hệ thống.

Về kiểm kê khí nhà kính, cách thức phân bổ hạn ngạch phát thải và báo cáo kiểm kê hàng năm. Theo các chuyên gia, trong nỗ lực đảm bảo chất lượng tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải, cơ quan quản lý đã xây dựng một hệ thống văn bản pháp luật chặt chẽ, trọng tâm là Luật Bảo vệ môi trường và Nghị định 119/2025 của Chính phủ.

Một thay đổi mang tính bước ngoặt trong Nghị định 119/2025 là sự chuyển dịch từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm nhằm giảm bớt gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp. Cụ thể, các cơ sở nằm trong danh mục kiểm kê phát thải khí nhà kính (nhưng chưa được phân bổ hạn ngạch) sẽ nộp báo cáo kiểm kê định kỳ cho UBND cấp tỉnh trước ngày 31/3/2027 mà không phải qua khâu thẩm định như trước. Riêng đối với 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch, yêu cầu thẩm định bởi đơn vị độc lập vẫn là bắt buộc do đây là một trong những căn cứ để phân bổ hạn ngạch và tham gia giao dịch trên thị trường carbon. Doanh nghiệp cần lưu ý thời hạn nộp báo cáo cho kỳ kiểm kê gần nhất là trước ngày 1/12/2027.

Về phương pháp kỹ thuật, doanh nghiệp cần tập trung xác định chính xác phạm vi phát thải trực tiếp (nguồn chính để tính toán hạn ngạch) và gián tiếp (từ lưới điện tiêu thụ). Đặc biệt, đối với ngành thép và xi măng, trong giai đoạn thí điểm, hạn ngạch được xác định chủ yếu từ các công đoạn phát thải lớn nhất là sản xuất thép thô và clinker. Chuyên gia khuyến nghị các doanh nghiệp nên có nhân sự chuyên trách để chủ động nắm vững quy trình, tránh những sai lệch dữ liệu dẫn đến việc bị thu hồi hoặc điều chỉnh hạn ngạch.

Trường hợp có nhiều đơn vị thành viên cùng thuộc danh mục phân bổ hạn ngạch thì các giao dịch bắt buộc phải được thực hiện trên sàn giao dịch. Các đơn vị thành viên có mã số thuế riêng và tư cách pháp nhân đầy đủ thực hiện mọi hoạt động chuyển quyền sở hữu hạn ngạch thông qua sàn giao dịch. Trường hợp các cơ sở hạch toán phụ thuộc và dùng chung mã số thuế của công ty mẹ, dù chỉ có một tài khoản đại diện cho tất cả các cơ sở, nhưng việc điều chuyển hạn ngạch giữa các cơ sở khác nhau vẫn phải thông qua sàn giao dịch.

Điều này là do việc dịch chuyển hạn ngạch giữa các địa điểm sản xuất khác nhau đã được cấu thành là hành vi chuyển quyền sở hữu và cần sự xác nhận chính thức từ hệ thống sàn. Doanh nghiệp cần xem việc tuân thủ các quy định kiểm kê là bước chuẩn bị thiết yếu để nắm bắt cơ hội từ thị trường carbon trong nước và vượt qua các rào cản thương mại xanh quốc tế…/.

 

PHẠM DUNG