Khoa học-công nghệ góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế dược liệu

Hướng đến mục tiêu phát triển đồng bộ toàn chuỗi từ nguồn giống, vùng nguyên liệu, sản xuất, thu hoạch, sơ chế, chế biến sâu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, logistics đến thị trường, tỉnh Lào Cai yêu cầu mỗi nhiệm vụ nghiên cứu khoa học-công nghệ phải xác định rõ: bài toán cần giải quyết, sản phẩm đầu ra (thông số kỹ thuật, giá trị gia tăng, tỷ lệ nội địa hóa, khả năng làm chủ công nghệ, khả năng thương mại hóa), chỉ tiêu/KPI định lượng, địa bàn, đơn vị chủ trì - phối hợp - tiếp nhận vận hành, tiến độ, nguồn lực và cơ chế duy trì kết quả sau đầu tư.  

Trong đó, xác định dược liệu và quế là hai nhóm cây trồng chủ lực ưu tiên của tỉnh để triển khai “Ứng dụng các công nghệ mới để phát triển nông nghiệp công nghệ cao và công nghiệp chế biến sâu dược liệu và cây trồng chủ lực"; tập trung nguồn lực cho các sản phẩm, vùng nguyên liệu, mô hình và chuỗi giá trị có lợi thế, ưu tiên sâm, tam thất, quế, hồi, atiso và các dược liệu được lựa chọn trên cơ sở lợi thế sinh thái, quy mô vùng nguyên liệu, khả năng chế biến và thị trường; qua đó góp phần hoàn thành mục tiêu phát triển dược liệu chiến lược của tỉnh theo Nghị quyết số 48-NQ/TU. 

Công nghệ áp dụng cụ thể cho từng nhiệm vụ, mô hình, sản phẩm được lựa chọn sau khi khảo sát hiện trạng năng lực doanh nghiệp/HTX, điều kiện sinh thái, quy mô sản xuất, hiệu quả kinh tế - kỹ thuật, khả năng làm chủ, vận hành, bảo trì và khả năng tích hợp với hạ tầng, dữ liệu hiện có; không coi danh mục công nghệ là yêu cầu đầu tư bắt buộc;

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và kết nối nguồn lực; doanh nghiệp là trung tâm của đổi mới công nghệ trong sản xuất, chế biến sâu và thương mại hóa; hợp tác xã tổ chức sản xuất, liên kết vùng nguyên liệu; người dân là chủ thể sản xuất; viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học và công nghệ tham gia nghiên cứu, chuyển giao, đào tạo theo mô hình “Nhà nước - Viện/Trường - Doanh nghiệp”;

Mặc dù đạt được nhiều kết quả trong phát triển vùng nguyên liệu dược liệu, tuy nhiên theo đánh giá của ngành chức năng nguồn giống một số loài dược liệu và một số cây trồng chủ lực trên địa bàn tỉnh vẫn còn chưa ổn định về số lượng và chất lượng; việc nhân giống, quản lý chất lượng giống và liên kết giữa cơ sở cung ứng giống với vùng sản xuất còn hạn chế. Vùng nguyên liệu sản xuất tại một số địa bàn còn phân tán; quy trình sản xuất, chất lượng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và liên kết với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ chưa đồng bộ. 

Trước thực tế này, UBND tỉnh yêu cầu các đơn vị nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học-công nghệ trong bảo tồn, lựa chọn và hoàn thiện quy trình nhân giống một số loài dược liệu có giá trị của tỉnh phục vụ phát triển vùng nguyên liệu; ưu tiên áp dụng các quy trình, công nghệ đã có cơ sở thực tiễn, hạn chế nghiên cứu chuyên sâu khi chưa thực sự cần thiết. Rà soát, lựa chọn một số vùng nguyên liệu trọng điểm để hỗ trợ chuẩn hóa quy trình sản xuất, cấp mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc gắn với doanh nghiệp, hợp tác xã thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Vận dụng hiệu quả các chính sách hỗ trợ phát triển để khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia sản xuất, cung ứng giống, tiếp nhận quy trình kỹ thuật, tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ; ưu tiên và đảm bảo khả năng duy trì và nhân rộng sau khi kết thúc hỗ trợ.

Rà soát, cải tạo, nâng cấp và phát huy hiệu quả các cơ sở nghiên cứu, sản xuất giống cây trồng hiện có, trọng tâm là Trại nghiên cứu và sản xuất giống cây ăn quả ôn đới Sa Pa và Trại nghiên cứu và sản xuất giống cây trồng; từng bước hoàn thiện hạ tầng, trang thiết bị phục vụ nghiên cứu, tuyển chọn, khảo nghiệm, nhân giống và chuyển giao giống chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển vùng nguyên liệu dược liệu và cây trồng chủ lực của tỉnh.

Đưa ứng dụng rộng rãi các quy trình kỹ thuật sản xuất, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế phù hợp với từng loại cây và yêu cầu thị trường; từng bước áp dụng GACPWHO, hữu cơ hoặc các tiêu chuẩn phù hợp. Phối hợp, hỗ trợ các doanh nghiệp, hợp tác xã đặt hàng nhu cầu ứng dụng khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để giải quyết các điểm nghẽn trong sản xuất dược liệu và cây trồng chủ lực với các cơ quan nghiên cứu, chuyển giao khoa học-công nghệ.  

Qua đó, hỗ trợ cải tạo nâng cấp 2 cơ sở nghiên cứu sản xuất giống; Hoàn thiện các tiêu chuẩn cơ sở về sản xuất giống dược liệu; Chuyển giao các quy trình sản xuất giống công nghệ cao và quy trình kỹ thuật sản xuất tiên tiến gắn với nhu cầu của doanh nghiệp, hợp tác xã; Lựa chọn, hỗ trợ chuẩn hóa vùng nguyên liệu công nghệ cao gắn với cấp mã số vùng trồng, thực hiện đồng bộ quy trình sản xuất tiên tiến, có sự tham gia liên kết của doanh nghiệp, hợp tác xã. 

Việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ trong nghiên cứu, chọn tạo giống cây dược liệu được đẩy mạnh triển khai (Ảnh minh họa). 

Những năm qua, do tác động của biến đổi khí hậu cùng với việc canh tác thuần loài nên trên cây quế ngày càng xuất hiện nhiều loại sâu, bệnh gây hại, nếu người trồng quế không nhận diện đúng và xử lý kịp thời sâu bệnh hại sẽ ảnh hưởng tới chất lượng nguyên liệu; việc nhận diện, đưa ra biện pháp phòng, trừ sâu bệnh hại quế chủ yếu do cơ quan chuyên môn thực hiện hoặc nhờ vào kinh nghiệm của người dân nên nhiều khi chưa kịp thời hoặc độ chính xác không cao. 

Để đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu hiện nay thì việc quản lý, truy xuất nguồn gốc vùng nguyên liệu đối với sản phẩm quế ngày càng cần thiết, trước đây việc này chủ yếu thực hiện xác nhận bảng kê lâm sản (bản giấy) do cơ quan kiểm lâm sở tại thực hiện, chưa được quản lý một cách khoa học và hệ thống. Lào Cai là tỉnh có tiềm năng về phát triển dược liệu dưới tán rừng nhưng chưa được phát huy hiệu quả.  

Trước thực tế trên, ngành chức năng ứng dụng công nghệ số trong nhận diện, tra cứu và cung cấp thông tin về biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại trên cây quế; quản lý, truy xuất nguồn gốc vùng nguyên liệu quế và hỗ trợ phát triển dược liệu dưới tán rừng. Qua đó, xây dựng phần mềm về tra cứu, nhận diện, cung cấp thông tin biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại trên cây quế nhằm giúp người dân sử dụng phần mềm qua điện thoại để chụp ảnh, tra cứu, nhận các thông tin hỗ trợ biện pháp xử lý sâu bệnh hại trên cây quế thông qua hỗ trợ từ tiểu dự án phát triển ngành hàng quế bền vững.  

Quản lý thông tin, truy xuất nguồn gốc đối với vùng nguyên liệu quế hữu cơ, quản lý rừng bền vững, mã số vùng trồng trên hệ thống ứng dụng iT-wood thông qua tuyên truyền, vận động người dân thực hiện và kêu gọi các tổ chức, dự án hỗ trợ người dân, doanh nghiệp thực hiện.

Đến năm 2030, phấn đấu phát triển vùng dược liệu quý dưới tán rừng diện tích 100 ha với các loài như thất diệp nhất chi hoa, đảng sâm Việt Nam, hoàng tinh hoa đỏ, hoàng tinh hoa trắng, sâm Lai Châu, sâm Ngọc Linh… thông qua tuyên truyền, vận động, hướng dẫn, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp thực hiện theo chính sách Nghị quyết số 24/2026/NQ-HĐND. Xây dựng được phần mềm mã nguồn mở về tra cứu, nhận diện, cung cấp thông tin biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại trên cây quế; khoảng 2.000 ha quế được cấp mới mã số vùng trồng được cập nhật trên hệ thống iT-wood. 

Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì rà soát, phát triển và quản lý vùng nguyên liệu; chủ động về nguồn giống phục vụ sản xuất dược liệu, quế; xây dựng, hoàn thiện và chuyển giao quy trình sản xuất, tiêu chuẩn vùng nguyên liệu cây dược liệu và quế; rà soát, đề xuất danh mục nhiệm vụ khoa học công nghệ, dự án, mô hình ưu tiên gắn với doanh nghiệp, hợp tác xã; xác định rõ mục tiêu, quy mô, địa bàn, công nghệ, sản phẩm/KPI, đơn vị chủ trì, nguồn lực và tiến độ thực hiện; chuẩn hóa, cập nhật dữ liệu về nguồn giống, vùng nguyên liệu, sản phẩm thuộc phạm vi quản lý tích hợp vào hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung của tỉnh.  

Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì rà soát, thống kê các nền tảng, cơ sở dữ liệu và nhiệm vụ có nội dung trùng lặp giữa các Bài toán lớn; phân định rõ phạm vi trước khi đặt hàng hoặc tuyển chọn nhiệm vụ; Kết nối với các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ để hỗ trợ các doanh nghiệp, HTX trên địa bàn được chuyển giao và làm chủ công nghệ trong sản xuất, chế biến và phát triển thị trường tiêu thụ.

Chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan thẩm định và theo dõi các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo; đánh giá khả năng làm chủ, chuyển giao và nhân rộng công nghệ gắn với nhiệm vụ thực hiện “Ứng dụng các công nghệ mới để phát triển nông nghiệp công nghệ cao và công nghiệp chế biến sâu dược liệu và cây trồng chủ lực của tỉnh Lào Cai”; hướng dẫn về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, sở hữu trí tuệ, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm./.

Thanh Hương