Trong những năm gần đây, ngành công nghiệp giấy Việt Nam có sự tăng trưởng mạnh mẽ, đạt mức bình quân hàng năm 13,3%. Đã có lúc, tổng sản phẩm giấy trong nước sản xuất đạt gần 7 triệu tấn, đứng thứ hai trong khu vực Đông Nam Á (năm 2023). Trong đó, giấy bao bì sản xuất hơn 6 triệu tấn, chiếm 86% tổng sản lượng, đứng đầu Đông Nam Á. Ngành công nghiệp giấy ở Việt Nam có nhiều dư địa và tiềm năng để phát triển, song cũng đang đứng trước không ít khó khăn và thách thức, đặc biệt là vấn đề phát triển bền vững.
Một trong những hạn chế trong mục tiêu phát triển bền vững của ngành giấy là tỷ lệ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ mới, dây chuyền sản xuất tiết kiệm năng lượng và thân thiện môi trường còn khiêm tốn, chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp lớn. Nhiều cơ sở sản xuất giấy vẫn sử dụng dây chuyền cũ, tiêu hao nhiều điện, nước và hóa chất. Các công nghệ này không chỉ khiến chi phí sản xuất tăng cao mà còn gây áp lực lớn về xử lý chất thải, ảnh hưởng đến môi trường và sức cạnh tranh của ngành.
Bên cạnh đó, các yêu cầu về nhãn sinh thái, ISO 14001 hay tiêu chuẩn phát thải carbon ngày càng trở thành rào cản kỹ thuật cho sản phẩm giấy Việt Nam xuất khẩu. Đặc biệt, thị trường châu Âu và Bắc Mỹ hiện siết chặt tiêu chí xanh, yêu cầu rõ ràng về nguồn gốc nguyên liệu và quy trình sản xuất sạch. Nếu không cải thiện công nghệ, doanh nghiệp giấy Việt sẽ khó tiếp cận các thị trường cao cấp này.
Trước yêu cầu trong giai đoạn phát triển mới, Chính phủ vừa phê duyệt Chiến lược phát triển ngành giấy giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 với mục tiêu phát triển ngành công nghiệp giấy Việt Nam đồng bộ, hiện đại, đáp ứng toàn diện nhu cầu tiêu dùng và sản xuất trong nước cả về sản lượng, chất lượng, chủng loại; đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh. Đầu tư các dây chuyền, thiết bị tiên tiến, tự động hóa, áp dụng chuyển đổi số, công nghệ hiện đại nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh cho sản phẩm, tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu, giảm phát thải đáp ứng yêu cầu, tiêu chuẩn về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững; từng bước và tiến đến xóa bỏ công nghệ lạc hậu, thiết bị cũ.
Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư các dây chuyền, thiết bị tiên tiến, tự động hóa, áp dụng chuyển đổi số, công nghệ hiện đại sản xuất.
Đối với các cơ sở sản xuất và dự án hiện có: Khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; thực hiện chuyển đối số và từng bước tích hợp giải pháp trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản trị sản xuất, kiểm soát chất lượng và bảo trì hệ thống. Tập trung cải tiến, nâng cấp hoặc thay thế các thiết bị công nghệ phù hợp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguyên liệu, năng lượng theo mô hình kinh tế tuần hoàn, bền vững và thực hiện giảm phát thải theo đúng lộ trình cam kết của quốc gia.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng được đẩy mạnh triển khai là công tác bảo vệ môi trường trong sản xuất giấy. Các doanh nghiệp cần thực hiện nghiêm túc trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì (EPR) của các tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu trong ngành giấy. Hoàn thiện hệ thống phân loại, thu gom và nâng cao tỷ lệ tái chế giấy phế liệu có nguồn gốc từ sinh hoạt và công nghiệp; khuyến khích các lộ trình chuyển đổi từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang nhiên liệu sinh khối (biomass) trong hệ thống lò hơi công nghiệp.
Ưu tiên đầu tư mới các dự án sử dụng nguyên liệu tái chế thu hồi, thu gom trong nước; các dự án sử dụng công nghệ hiện đại, công nghệ xanh kết hợp thiết kế sinh thái, giảm phát sinh chất thải, giảm phát thải khí CO₂; tuần hoàn, tái sử dụng tối đa chất thải rắn công nghiệp thông thường phát sinh trong quá trình sản xuất làm nguyên vật liệu, nhiên liệu theo đúng quy định của pháp luật.
Đối với các cơ sở sản xuất và dự án hiện có: Vận hành hệ thống xử lý khí thải, hệ thống xử lý nước thải đảm bảo đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường; rà soát, nâng cấp công nghệ, thiết bị, công trình bảo vệ môi trường (nếu cần thiết) đáp ứng các yêu cầu bảo vệ môi trường. Đẩy mạnh công tác nghiên cứu và phát triển các dòng sản phẩm tiên tiến, hàm lượng công nghệ cao; ưu tiên các loại giấy đặc chủng, giấy tráng phủ chất lượng cao thân thiện với môi trường nhằm thay thế các sản phẩm nhựa sử dụng một lần, đón đầu xu hướng tiêu dùng xanh toàn cầu.
Ứng dụng công nghệ tiên tiến trong công nghiệp sản xuất bột giấy và giấy bao gồm cả công nghệ sinh học, công nghệ về nhiên liệu sinh học (biomass) và công nghệ nano, triển khai ứng dụng công nghệ sản xuất sạch hơn, số hóa và kiểm kê khí nhà kính (tín chỉ các-bon) đổi với các nhà máy. Nghiên cứu triển khai ứng dụng các giải pháp giảm tiêu hao năng lượng (điện, hơi), phụ gia, hóa chất và nước sạch trong quá trình sản xuất giấy bằng các giải pháp kỹ thuật, công nghệ, tự động hóa và chuyển đổi số.
Trồng, khai thác bền vững và quản lý cây nguyên liệu gỗ; tự động hóa các thiết bị dây chuyền sản xuất bột giấy, sản xuất giấy, gia công và chế biến sản phẩm giấy; sản xuất các sản phẩm giấy đặc chủng và giấy chất lượng cao; ứng dụng công nghệ số trong thương mại, tiêu thụ sản phầm giấy, công tác quản lý kho, logistics và nguồn nguyên liệu. Nâng cao hiệu quả thu gom, phân loại và tái chế giấy nhằm tiết kiệm tài nguyên rừng, tài nguyên nước và bảo vệ môi trường.
Khuyến khích các doanh nghiệp trong ngành tham gia Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong sản xuất, công nghệ 4.0 nhằm cắt giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả quản lý và năng suất lao động; khuyến khích hoạt động đầu tư và phát triển tại doanh nghiệp. Đẩy mạnh ứng dụng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (in 3D, vật liệu mới, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, số hóa...) trong quá trình quản trị sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong ngành.
Phát triển vùng nguyên liệu chất lượng có khả năng chống chịu với sâu bệnh và biến đổi khí hậu.
Quan tâm phát triển các giống cây trồng có năng suất cao, chất lượng tốt, có khả năng chống chịu với sâu bệnh và biến đổi khí hậu; thúc đẩy liên kết giữa các Công ty nguyên liệu giấy với các cơ sở nghiên cứu nhằm đầy mạnh chuyển giao quy trình sản xuất cây giống lâm nghiệp bằng công nghệ cao. Xây dựng, ban hành cơ chế, chính sách khuyến khích nhập khẩu công nghệ nguồn, công nghệ cao, công nghệ sạch, công nghệ hiện đại, thân thiện môi trường; ưu đãi, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư máy móc, thiết bị, công nghệ mới giảm tiêu thụ điện, nước và xả thải nhằm giúp doanh nghiệp bù đắp chi phí đầu tư ban đầu, nâng cao năng lực cạnh tranh.
Phát triển bền vững và xanh hoá ngành công nghiệp giấy thông qua tăng cường khả năng giám sát, báo cáo về trách nhiệm trong kinh doanh của ngành, các tác động tích cực đến xã hội, môi trường và khả năng truy xuất (có thể hiển thị trong chuỗi cung ứng), minh bạch trong hoạt động sản xuất kinh doanh để phát triển bền vững.
Để đạt được các mục tiêu về phát triển bền vững, trong giai đoạn chiến lược tới, Chính phủ xác định cần triển khai các giải pháp: Cập nhật, phổ biến rộng rãi thông tin về công nghệ mới, xanh, thân thiện môi trường. Hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước tiếp nhận và ứng dụng chuyển giao công nghệ sản xuất thân thiện môi trường theo hướng bền vững nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn về phát triển bền vũng và xanh hoá ngành. Rà soát và tham khảo các tiêu chuẩn/yêu cầu quốc tế để thiết lập và cập nhật định kỳ các tiêu chuần và định mức của ngành về chất thải, tiêu thụ năng lượng, sử dụng nước, sử dụng vật liệu và hóa chất cho ngành.
Khuyến khích các thương hiệu lớn đã có mặt tại Việt Nam chia sẻ thông tin, hỗ trợ các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và phát triển theo hướng xanh, bền vững. Đẩy mạnh các chương trình hợp tác quốc tế về phát triển xanh, phát triển bền vững nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước tiếp cận và ứng dụng được các công nghệ xanh, sạch, tiên tiến trong ngành; tổ chức các khoá đào tạo, phổ biến thông tin và nâng cao năng lực về quản lý và kiểm soát các vấn đề về môi trường tại doanh nghiệp (kiểm soát hóa chất, nước, năng lượng tiêu thụ...); nghiên cứu xây dựng chính sách hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, chuỗi giá trị minh bạch... phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế.
Hỗ trợ các nghiên cứu về vật liệu và hóa chất mới có thể tái tạo hoặc có nguồn gốc tự nhiên để dần thay thể các vật liệu không bền vũng trên cơ sở đánh giá vòng đời sản phẩm. Hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước tiếp cận và đạt các chứng chỉ về tăng trưởng xanh, tăng trưởng bền vững, phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và tiêu chuẩn của các thị trường mục tiêu.
Hình thành các trung tâm hỗ trợ kỹ thuật, đơn vị nghiên cứu hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nghiên cứu phát triển; nâng cao tiềm lực cho các trung tâm, phòng thí nghiệm chuyên ngành để có đủ năng lực nghiên cứu, kiểm tra chất lượng sản phẩm được quốc tế công nhận, đặc biệt chú trọng đến các chỉ tiêu an toàn và sinh thái ngành; trên cơ sở rà soát các phòng thí nghiệm hiện có, xem xét đầu tư phát triển có trọng tâm, trọng điểm một số phòng thí nghiệm chuyên ngành./.
Hồng Anh