Chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trước tác động từ El Nino

Theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn, El Nino đã hình thành và có thể mạnh tương đương hoặc hơn các đợt năm 2015-2016 và 2019-2020. Do đó, nhiệt độ được dự báo cao hơn bình thường, nắng nóng gay gắt, trong khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa có thể kết thúc sớm. Nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong mùa khô 2026-2027 rất cao, nhất là tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, dưới tác động của El Nino, trong giai đoạn tháng 6-8/2026, dòng chảy trên 12 lưu vực lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-75%, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã. Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%; đồng thời, xâm nhập mặn xuất hiện sớm và lấn sâu.

Ở khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dù hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ, khu vực vẫn phải bảo đảm nước cho khoảng 29 triệu người và 800.000 ha nông nghiệp. Trong khi mực nước sông Hồng hạ thấp làm giảm khả năng lấy nước, việc tập trung 46,1% công suất thủy điện cả nước còn khiến thiếu nước tác động đến an toàn hệ thống điện.

Với khu vực Tây Nguyên, khoảng 735.300 ha cây công nghiệp, cây lâu năm nằm ngoài phạm vi cấp nước thủy lợi, trong khi tỷ lệ chủ động nước chỉ đạt 17-19%. Do vậy, nếu dòng chảy giảm 36-40% hoặc cao hơn, các vùng cà phê, hồ tiêu và công trình cấp nước nhỏ sẽ chịu tác động trực tiếp.

Trước tác động từ hiện tượng El Nino ưu tiên cao nhất tại các địa phương là phải đảm bảo nguồn nước sinh hoạt. 

Tại khu vực Đông Nam Bộ, trên lưu vực sông Đồng Nai 91% công suất cấp nước đô thị phụ thuộc vào hồ thượng lưu. Do đó, suy giảm dòng chảy kết hợp với ô nhiễm và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng khoảng 26 triệu người, các khu công nghiệp và 210.000 ha thuộc hệ thống Dầu Tiếng - Phước Hòa.

Tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long dù có lượng nước lớn nhất nhưng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dòng chảy sông Mekong; 87,3% công suất cấp nước đô thị khai thác từ sông không có công trình điều tiết. Nếu dòng chảy sông Tiền, sông Hậu giảm 40-60% và mặn lấn sâu 40-70 km, sinh hoạt và nông nghiệp ven biển sẽ chịu sức ép lớn.

Trước dự báo trên, Cục Quản lý tài nguyên nước cho rằng, giải pháp xuyên suốt là điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa. Theo đó, ngay từ tháng 9/2026, các địa phương cần chủ động tích nước cho hồ thủy lợi, thủy điện; vận hành linh hoạt để vừa phòng, chống lũ, vừa dành nước cho mùa cạn năm 2027.

Đối với 10 lưu vực có quy trình liên hồ chứa, UBND cấp tỉnh được đề xuất quyết định việc tích nước; riêng lưu vực sông Hồng do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quyết định. Qua đó, hoạt động điều hành có thể bám sát thực tế nhưng vẫn bảo đảm phối hợp thống nhất trên toàn lưu vực. Cùng với tích nước, các địa phương cần điều chỉnh mùa vụ, chuyển đổi cây trồng hoặc cắt giảm diện tích tại nơi không bảo đảm nguồn; kết hợp hoặc luân phiên khai thác nước mặt và nước dưới đất; phục hồi giếng khoan dự phòng. Trong mọi trường hợp, nước sinh hoạt phải được ưu tiên cao nhất. 

Bộ Xây dựng được đề nghị tăng kết nối cấp nước, giảm thất thoát và chuẩn bị nguồn dự phòng cho đô thị lớn. Bộ Công thương cùng ngành điện cần cân đối các nguồn điện khác, hạn chế phụ thuộc quá mức vào thủy điện khi phải giữ nước cho hạ du. Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các đơn vị chuyên môn cần phối hợp theo dõi hồ chứa, hướng dẫn thời vụ, bảo đảm cấp nước nông thôn và tăng cường dự báo. Kịch bản nguồn nước đối với sông Hồng, sông Mekong dự kiến công bố trong tháng 10/2026, các lưu vực còn lại trong tháng 11-12/2026. Trên cơ sở đó, nơi thiếu nước phải lập ngay phương án điều hòa, phân phối.

Trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và cháy rừng trong mùa khô 2026-2027 được dự báo rất gay gắt, UBND tỉnh Tây Ninh yêu cầu các sở, ngành và địa phương khẩn trương triển khai các giải pháp ứng phó, bảo vệ sản xuất nông - lâm nghiệp và bảo đảm nguồn nước sinh hoạt cho nhân dân.

Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh phối hợp với các cơ quan chuyên môn theo dõi sát diễn biến thời tiết, nguồn nước, ranh giới mặn trên sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây; tăng cường đo độ mặn để kịp thời thông báo cho UBND các xã, phường hướng dẫn người dân lấy nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt. chỉ đạo các đơn vị quản lý công trình thủy lợi, gồm hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng, các trạm bơm, cống ngăn mặn, tích nước hợp lý, an toàn tại các hồ chứa; vận hành linh hoạt các cống ngăn mặn, tranh thủ đỉnh triều thấp để tích trữ nước ngọt vào hệ thống kênh mương.

Các địa phương xây dựng phương án đảm bảo nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. 

UBND các xã, phường xây dựng kịch bản ứng phó trực tiếp tại cơ sở; khẩn trương rà soát, cập nhật kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và cháy rừng mùa khô 2026-2027 theo kịch bản rủi ro rất cao, với xâm nhập mặn tương đương đợt lịch sử 2019-2020 và hạn hán tương đương giai đoạn 2014-2016. Việc rà soát phải thực hiện chi tiết đến từng ấp, khu phố, tuyệt đối không để người dân, cơ sở y tế, giáo dục thiếu nước ngọt sinh hoạt.

Về sản xuất và nguồn nước tưới, các địa phương tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân bố trí lịch gieo trồng phù hợp, tránh đỉnh hạn, mặn trùng với giai đoạn cây trồng cần nước; đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa thiếu nước sang các loại cây chịu hạn ngắn ngày. Người dân được hướng dẫn thực hiện các biện pháp tưới tiết kiệm, đo độ mặn trước khi tưới, nhất là đối với cây ăn trái và cây trồng có giá trị kinh tế cao.

Tại tỉnh Cà Mau, qua rà soát cho thấy có gần 13.800 hộ dân có khả năng thiếu nước sinh hoạt hoặc cần hỗ trợ công trình cấp nước tập trung; trong đó có hơn 2.300 hộ sống tại các khu vực chưa có công trình cấp nước và hơn 4.600 hộ sống tại các khu vực dân cư phân tán. Nhằm chủ động nguồn nước sinh hoạt, tỉnh đang đẩy nhanh tiến độ các dự án cấp nước nông thôn cấp bách tại các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An để kịp thời phục vụ khoảng 7.000 hộ dân.

Ngoài ra, tỉnh xác định các vùng trọng điểm cần tập trung ứng phó gồm: Vùng sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, khu vực ngọt hóa, vùng ven biển và địa bàn khó khăn về nước sinh hoạt. Cùng đó, các nhóm giải pháp trọng tâm sẽ được triển khai đồng bộ như bảo đảm nước sinh hoạt; tích trữ, điều tiết nguồn nước; điều chỉnh lịch mùa vụ sản xuất; tăng cường phòng cháy, chữa cháy rừng và theo dõi, cảnh báo sớm diễn biến thiên tai.

Ngành nông nghiệp chủ động xây dựng bản đồ, kịch bản ứng phó với từng loại hình thiên tai có thể chịu tác động của hiện tượng El Nino. Trong đó, bản đồ cần khoanh vùng, phân tích kỹ các khu vực trọng điểm gồm: vùng ngọt hoá khép kín, vùng sản xuất lúa - tôm, vùng chuyên tôm thuộc khu vực Bạc Liêu cũ; đồng thời đưa ra dự báo về nguồn nước sinh hoạt, nguy cơ cháy rừng và tình hình dịch bệnh trên thuỷ sản. 

Toàn tỉnh ưu tiên tối đa nguồn lực bảo đảm nước sinh hoạt cho nhân dân, phân loại hiện trạng để xác định chính xác từng vùng, từng nhóm đối tượng chịu tác động. Các đơn vị điều tiết nước hợp lý cho vùng sản xuất lúa - tôm và chủ động thực hiện phương án “4 tại chỗ” trong công tác phòng cháy, chữa cháy rừng./.

Bùi Thoa