Với địa hình chủ yếu là đồi núi cao, độ dốc lớn, khí hậu mát lạnh quanh năm, độ ẩm cao, nhiều sương mù, tại khu vực núi Mẫu Sơn gồm các xã: Công Sơn, Ba Sơn, Mẫu Sơn có điều kiện thuận lợi để phát triển cây chè Shan tuyết. Cây chè Shan tuyết chủ yếu mọc tự nhiên trong rừng, một phần được người dân trồng và chăm sóc từ lâu đời, gắn liền với tập quán sản xuất của đồng bào dân tộc, đặc biệt là đồng bào Dao. Theo số liệu thống kê từ các xã, trên địa bàn tỉnh hiện có trên 10 ha chè Shan tuyết. Trong đó, nhiều cây chè Shan tuyết đã có tuổi đời từ 100 - 300 năm.
Tại xã Ba Sơn có trên 1,5 ha cây chè Shan tuyết, phân bố rải rác trong khu vực rừng đặc dụng, trong đó có nhiều cây chè cổ thụ có giá trị cao về mặt sinh thái và nguồn gen. Năm 2023, 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ, tuổi đời từ 100 đến 300 năm trên địa bàn xã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Những vùng chè Shan tuyết cổ thụ mang lại hiệu quả kinh tế cho người dân địa phương (Ảnh: HL).
Đối với xã Công Sơn, hiện có khoảng 2.000 cây chè Shan tuyết, trong đó, có khoảng 200 cây cổ thụ, tuổi đời từ 100 đến 300 năm. Năm 2024, toàn xã có 99 cây được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, giúp người dân thấy rõ những giá trị to lớn của cây chè, góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm bảo vệ môi trường, thiên nhiên, bảo tồn và phát huy giá trị cây di sản. Từ năm 2024 đến nay, HTX Công Mẫu Sơn xanh - Bền vững đã thu mua, bắt đầu hình thành mối liên kết với khoảng 20 hộ có cây chè Shan tuyết cổ thụ để chế biến ra sản phẩm chè xanh.
Tại xã Mẫu Sơn, tổng diện tích cây chè Shan tuyết trên địa bàn xã khoảng 5 ha, tập trung chủ yếu ở các thôn: Khuổi Cấp, Khuổi Tẳng, Bó Pằm và rải rác ở một số thôn lân cận. Đa số cây chè Shan tuyết ở đây là cây cổ thụ, sinh trưởng tự nhiên, có tuổi đời từ vài chục năm trở lên, ước sản lượng đạt khoảng 5 tấn chè búp tươi/năm.
Không chỉ mang lại thu nhập trực tiếp, cây chè cổ thụ còn mở ra nhiều hướng phát triển kinh tế mới. Với đặc tính sinh trưởng tự nhiên, không sử dụng hóa chất, chè Shan tuyết có lợi thế lớn trong việc phát triển theo hướng hữu cơ, gắn với chương trình OCOP và xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng của địa phương. Một số địa phương đã bước đầu nghiên cứu kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm hái chè, chế biến chè, tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Tuy nhiên, theo đánh giá của ngành chức năng cây chè Shan tuyết trên địa bàn tỉnh vẫn chưa phát huy được tiềm năng vốn có. Trong nhiều năm qua, người dân chưa đầu tư chăm sóc, chủ yếu thu hái, chế biến theo phương thức thủ công, quy mô nhỏ lẻ. Sản phẩm chè phần lớn chỉ phục vụ gia đình và tiêu thụ quanh vùng với sản lượng ít.
Thực tế cho thấy, dù sở hữu diện tích chè cổ thụ quý với chất lượng được đánh giá cao, song việc khai thác và phát triển chè Shan tuyết trên địa bàn tỉnh vẫn còn nhiều khó khăn. Hiện nay, phần lớn diện tích chè mọc phân tán trong rừng, giao thông đi lại khó khăn nên việc chăm sóc, thu hái và vận chuyển chưa thuận lợi.
Hơn nữa, nhiều năm qua, tại các xã chưa có thương lái đến thu mua, chưa có kênh tiêu thụ ổn định nên người dân chưa chú trọng chăm sóc, chưa áp dụng quy trình chế biến đồng bộ dẫn đến thực trạng nhiều cây chè Shan tuyết chưa mang lại giá trị kinh tế cho người dân.
Trước thực trạng trên, ngành chức năng và chính quyền các xã đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát triển cây chè đặc sản này. Trong đó, tập trung rà soát diện tích chè hiện có và tuyên truyền người dân nâng cao ý thức chăm sóc, bảo vệ cây chè Shan tuyết.
Để từng bước bảo tồn và phát triển cây chè Shan tuyết theo hướng bền vững, năm 2025, Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển chè Shan Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn” giai đoạn 2025 - 2028. Đề tài hướng tới mục tiêu bảo tồn và phát triển quần thể chè Shan tuyết Mẫu Sơn, đồng thời tạo cơ sở khoa học để khai thác hiệu quả tiềm năng của loại cây đặc sản này.
Mục tiêu chính của đề tài là tuyển chọn cây đầu dòng phục vụ bảo tồn, khai thác và phát triển chè Shan tuyết Mẫu Sơn; xây dựng mô hình trồng mới cây chè; nghiên cứu bổ sung một số biện pháp kỹ thuật phù hợp thâm canh và chế biến sản phẩm chè San tuyết.
Vùng chè Shan tuyết tại thôn Khuổi Cấp, xã Mẫu Sơn.
Để triển khai hiệu quả công tác bảo tồn, quản lý và phát triển cây chè Shan tuyết, Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các địa phương tổ chức rà soát, thống kê hiện trạng cây chè Shan tuyết (diện tích, số lượng, phân bố, ...), làm cơ sở bảo tồn, phát triển cây chè Shan tuyết phù hợp với điều kiện sinh thái, gắn với chế biến, xây dựng sản phẩm OCOP, tiêu thụ sản phẩm;
Hướng dẫn quy trình kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sóc và chế biến chè Shan tuyết theo hướng an toàn, hữu cơ; hướng dẫn việc quản lý, khai thác, bảo vệ cây chè Shan tuyết trong rừng đặc dụng, phòng hộ theo quy định của pháp luật. Nghiên cứu phát triển cây chè Hoa vàng theo chuỗi giá trị gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo hướng sản phẩm đặc sản, chất lượng cao.
Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh triển khai có hiệu quả Đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển chè Shan Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn”; đồng thời tăng cường phối hợp với các sở, ngành, địa phương để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất, bảo tồn và phát triển cây chè Shan tuyết trên địa bàn tỉnh.
Trên cơ sở kết quả các đề tài nghiên cứu đã triển khai, tham mưu xây dựng các mô hình nhân giống, phục tráng, chế biến và phát triển sản phẩm chè Shan tuyết theo hướng đặc sản, OCOP chất lượng cao; hỗ trợ chuyển giao khoa học kỹ thuật, công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm chè Shan tuyết Mẫu Sơn. Hướng dẫn, hỗ trợ các địa phương, các tổ chức xây dựng nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý (nếu đủ điều kiện) cho sản phẩm chè Shan tuyết.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Nghiên cứu xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với chè Shan tuyết tại khu vực Mẫu Sơn và các địa bàn có tiềm năng; từng bước hình thành các điểm tham quan, trải nghiệm thu hái, chế biến và thưởng trà. Tăng cường quảng bá hình ảnh chè Shan tuyết gắn với văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số, cảnh quan sinh thái và du lịch cộng đồng nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và thu hút khách du lịch;
Sở Công Thương hỗ trợ phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm chè Shan tuyết; đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối hiện đại như siêu thị, trung tâm thương mại, sàn thương mại điện tử. Hướng dẫn, hỗ trợ các hợp tác xã, doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP; nâng cao năng lực thiết kế bao bì, đóng gói, quảng bá sản phẩm. Đồng thời, hỗ trợ tiếp cận thị trường ngoài tỉnh và từng bước hướng tới xuất khẩu đối với sản phẩm chè Shan tuyết có chất lượng cao.
UBND các xã: Công Sơn, Mẫu Sơn, Ba Sơn: Tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị và trách nhiệm bảo vệ cây chè Shan tuyết, đặc biệt là các cây cổ thụ, cây di sản; vận động người dân không khai thác tận thu, không xâm hại tài nguyên rừng.
Chủ động phối hợp triển khai các đề tài nghiên cứu về chè Shan tuyết; tăng cường tuyên truyền, vận động người dân ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học vào chăm sóc, thu hái, chế biến chè nhằm nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm và phát triển sinh kế cho người dân địa phương. Nghiên cứu, xây dựng các chương trình, dự án, ... phát triển cây chè Shan tuyết tại địa phương gắn với chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo các chủ trương, chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp hiện hành của tỉnh./.
Minh Hạnh