Theo UBND tỉnh Tây Ninh, trước những chuyển biến tích cực của các thành phần kinh tế trong tỉnh, tạo ra sản phẩm hàng hoá với khối lượng lớn phục vụ ngày càng tốt hơn đời sống nhân dân, đời sống người dân từng bước được cải thiện và nâng lên. Cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch đúng hướng, tăng dần tỷ trọng dịch vụ và công nghiệp – xây dựng, đồng thời giảm dần tỷ trọng ngành nông, lâm nghiệp và thuỷ sản.
Cùng với quá trình chuyển dịch kinh tế và gia tăng tốc độ tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá, tăng tỷ trọng các ngành công nghiệp theo thời gian đã gây ra sức ép không nhỏ đối với môi trường và tài nguyên tỉnh, làm cho môi trường dễ bị ô nhiễm và tài nguyên dễ bị suy thoái hơn, ảnh hưởng đến an ninh trật tự, sự phát triển bền vững của địa phương, nguyên nhân là do nhiều nơi chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng về nhiệm vụ bảo vệ môi trường; ý thức chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường của một bộ phận dân cư, cơ quan, tổ chức còn thấp; việc xử lý vi phạm chưa nghiêm.
Mặc dù đã được các cơ quan chức năng triển khai nhiều giải pháp bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp, cụm công nghiệp. Tuy nhiên, tình trạng ô nhiễm môi trường tại các nơi này trên địa bàn tỉnh vẫn tiếp tục gia tăng, gây nhiều bức xúc đối với người dân. Nếu không gắn phát triển với tăng trưởng xanh, nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống hạ tầng kinh tế – xã hội và tăng cường năng lực phòng, chống thiên tai, nguy cơ thiệt hại do thiên tai có thể gia tăng nhanh hơn tốc độ phát triển.
Kiểm soát nguy cơ ô nhiễm tại các khu, cụm công nghiệp là nhiệm vụ quan trọng được ngành chức năng tỉnh đẩy mạnh triển khai.
Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt dọc các trục động lực kết nối TP. HCM – Tây Ninh và các hành lang kinh tế cửa khẩu. Nhiều diện tích đất nông nghiệp, ao hồ, vùng trũng tự nhiên được chuyển đổi sang đất công nghiệp, dịch vụ và đô thị. Việc phát triển xen cài giữa khu công nghiệp, khu đô thị và khu sản xuất nông nghiệp đã làm thu hẹp không gian trữ nước tự nhiên, gia tăng nguy cơ ngập úng cục bộ, đặc biệt tại các khu vực ven sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây và các vùng trũng thấp phía Nam tỉnh.
Các chủ trương phát triển tỉnh Tây Ninh mới theo hướng trở thành không gian phát triển công nghiệp – logistics – nông nghiệp công nghệ cao, gắn với vùng TP. HCM và hành lang kinh tế quốc tế, sẽ kéo theo nhu cầu lớn về hạ tầng giao thông, khu công nghiệp, khu đô thị và dịch vụ. Nếu không kiểm soát tốt yếu tố môi trường và biến đổi khí hậu, áp lực phát triển nhanh có thể làm gia tăng rủi ro ngập lụt, suy giảm tài nguyên nước và gia tăng phát thải.
Địa phương này nhìn nhận rõ, hoạt động khai thác cát, sỏi trên các tuyến sông chính, cùng với việc điều tiết dòng chảy từ các hồ chứa và công trình thủy lợi, đã làm thay đổi cân bằng bùn cát và hình thái lòng dẫn. Điều này làm gia tăng nguy cơ sạt lở bờ sông, ảnh hưởng đến hệ thống đê bao, công trình thủy lợi và khu dân cư ven sông; đồng thời làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn về mùa khô tại khu vực hạ lưu sông Vàm Cỏ.
Tình trạng sạt lở bờ sông gia tăng do tác động tổng hợp của khai thác cát quá mức, lấn chiếm hành lang sông, xây dựng công trình không tuân thủ quy hoạch và cải tạo mặt bằng ven sông. Các hoạt động này làm suy yếu kết cấu tự nhiên của bờ sông, gia tăng nguy cơ sạt lở, sụt lún đất và đe dọa an toàn dân cư.
Trong khi các khu công nghiệp, đô thị, khu dân cư mới phát triển nhanh, hệ thống thủy lợi và tiêu thoát nước ở một số khu vực chưa được đầu tư đồng bộ. Việc san lấp kênh rạch, ao hồ và vùng trũng để phát triển hạ tầng đã làm giảm khả năng tiêu thoát nước, gia tăng nguy cơ ngập lụt trong mùa mưa và hạn hán, xâm nhập mặn trong mùa khô. Rác thải từ hoạt động nông nghiệp chưa được thu gom, xử lý triệt để, vẫn còn hiện tượng thải trực tiếp ra kênh, rạch, sông suối trong lưu vực gây ô nhiễm nguồn nước, đặc biệt là bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng.
Cho đến nay trên địa bàn tỉnh chưa phát sinh các điểm nóng liên quan đến ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí. Tuy nhiên, thách thức lớn đang đặt ra đối với công tác kiểm soát môi trường khi mạng lưới quan trắc môi trường của hai địa phương trước khi sáp nhập chưa được xây dựng theo một quy hoạch thống nhất. Số lượng điểm quan trắc, vị trí bố trí, thành phần môi trường được quan trắc và tần suất thực hiện giữa tỉnh Tây Ninh (cũ) và tỉnh Long An (cũ) có sự khác biệt, phản ánh đặc điểm tự nhiên, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu quản lý riêng của từng địa phương. Do đó, việc so sánh, tổng hợp và đánh giá xu thế môi trường trên phạm vi toàn tỉnh sau sáp nhập còn gặp một số khó khăn.
Cơ sở dữ liệu môi trường của hai địa phương trước sáp nhập được xây dựng độc lập trước khi sáp nhập nên chưa được tích hợp đồng bộ. Việc lưu trữ, quản lý và khai thác dữ liệu vẫn sử dụng các hệ thống, cấu trúc và định dạng khác nhau, chưa hình thành cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ quản lý thống nhất. Do đó, công tác tổng hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước và xây dựng báo cáo còn mất nhiều thời gian. Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, phục vụ hiệu quả công tác quản lý nhà nước, dự báo, cảnh báo môi trường và cung cấp thông tin cho các cơ quan, tổ chức và người dân.
Trong giai đoạn 2021 - 2025, các thách thức trong bảo vệ môi trường ở Tây Ninh là chưa nhiều và với sự nỗ lực của các cơ quan liên quan, các chỉ tiêu môi trường đạt được trong năm 2025 là khá cao. Trong thời gian tới, biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục diễn ra, dẫn đến những tác động tiêu cực đến kinh tế, môi trường và xã hội như: suy thoái đất đai và hệ sinh thái, giảm sản lượng nông nghiệp và thuỷ sản, tàn phá cơ sở hạ tầng dân cư, công cộng, suy giảm hoạt động du lịch, giảm năng suất lao động do nhiệt độ tăng cao, gia tăng dịch bệnh và các rủi ro về sức khoẻ.
Trên địa bàn tỉnh Tây Ninh, phần phía Nam của tỉnh thuộc vùng Đồng Tháp Mười và tứ giác Long Xuyên mở rộng hàng nămchịu ngập lụt mùa mưa và có nguy cơ xâm nhập mặn vào mùa khô. Biến đổi khí hậu có thể làm cho tình trạng ngập úng nghiêm trọng hơn và nước mặn xâm nhập sâu hơn vào hệ thống sông Vàm Cỏ đe dọa sản xuất nông nghiệp và an ninh nguồn nước.
Trong khi đó khu vực phía Bắc đối diện nguy cơ hạn hán và thiếu nước tưới vào mùa khô ảnh hưởng tới cây trồng và thủy lợi. Hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng (mưa lớn cục bộ gây lũ quét giông lốc) có thể gây thiệt hại hạ tầng và đời sống dân sinh. Nếu không có biện pháp thích ứng và quy hoạch phát triển bền vững Tây Ninh (sau sáp nhập) sẽ phải trả giá về tăng trưởng do chi phí khắc phục thiên tai suy giảm sản lượng nông nghiệp và hư hại cơ sở hạ tầng.
Đây là thách thức lâu dài đòi hỏi tỉnh phải đầu tư đáng kể cho công tác phòng chống thiên tai và ứng phó biến đổi khí hậu. Nếu không kiểm soát chặt chẽ quá trình phát triển công nghiệp, đô thị và khai thác tài nguyên, nguy cơ gia tăng ô nhiễm, suy thoái môi trường và mất cân bằng sinh thái là hiện hữu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân và tính bền vững của tỉnh trong dài hạn.
Trước thách thức trên, Tây Ninh xác định bảo vệ môi trường là một trong những nội dung trọng tâm, xuyên suốt trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh; được thực hiện trên nguyên tắc phát triển bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội và bảo vệ môi trường. Kiên định với quan điểm “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế”, chủ động phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm, suy thoái môi trường; sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn đa dạng sinh học; thích ứng với biến đổi khí hậu; thúc đẩy mô hình tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển các-bon thấp.
Các địa phương chú trọng hoàn thiện hạ tầng, đáp ứng yêu cầu công tác thu gom, xử lý rác thải.
Mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp, đô thị, nông nghiệp và dịch vụ trên địa bàn tỉnh phải gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng môi trường sống của người dân và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong dài hạn.
Ngành chức năng tỉnh kiểm soát chặt chẽ nguồn thải, chất thải từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường thông qua áp dụng quy chuẩn kỹ thuật ở mức chặt chẽ nhất, cấp phép môi trường tương ứng với mức có khả năng chịu tải cao nhất, giám sát bằng thiết bị, hệ thống quan trắc tự động, liên tục kết nối online với cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường của tỉnh, áp dụng chế độ kiểm tra, thanh tra thường xuyên.
Kiểm soát xả thải chất ô nhiễm tại các vùng đất ngập nước quan trọng. Tại lưu vực sông Vàm Cỏ Đông, sông Sài Gòn phải được hạn chế xả nước thải lưu lượng lớn, các nguồn thải phải được xử lý đạt các quy chuẩn hiện hành. Ngăn ngừa ô nhiễm do hoạt động sản xuất tại các KCN, CCN, làng nghề, cơ sở sản xuất công nghiệp,... xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung, chất thải rắn đáp ứng nhu cầu xử lý lượng chất thải, nước thải phát sinh; cải thiện môi trường tại các khu vực có các hoạt động ảnh hưởng lớn đến chất lượng môi trường đất, nước, không khí xung quanh bao gồm các KCN, CCN, các cơ sở sản xuất, làng nghề,...
Tỉnh ưu tiên lựa chọn tối thiểu 04 khu công nghiệp có điều kiện phù hợp về hạ tầng kỹ thuật, ngành nghề sản xuất và khả năng liên kết cộng sinh công nghiệp để từng bước xây dựng lộ trình chuyển đổi công nghiệp sinh thái, công nghiệp xanh theo quy định và hướng dẫn hiện hành nhằm tăng cường hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát sinh chất thải, nâng cao hiệu quả quản lý môi trường trong hoạt động công nghiệp và phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp bền vững của tỉnh trong giai đoạn tới.
Đồng thời lấy phương châm nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi về môi trường của cộng đồng và doanh nghiệp là một trong những trụ cột trong việc thực hiện công cuộc bảo vệ môi trường trên địa bàn tỉnh; nâng cao hiệu quả công tác truyền thông về bảo vệ môi trường thông qua việc đổi mới hình thức truyền thông, đổi mới nội dung, sử dụng các công cụ mang tính trực quan nhằm tạo sự quan tâm, chú ý và tham gia của cộng đồng./.
Thu Hoài