Thái Nguyên là địa phương có hoạt động khai khoáng lâu năm, hiện nay đang đứng trước bài toán lớn về xử lý và tận dụng khối lượng đất đá thải mỏ khổng lồ. Thay vì coi đây là gánh nặng môi trường, tỉnh đã từng bước chuyển hướng tiếp cận, xem đất đá thải như một nguồn tài nguyên thứ cấp có thể khai thác hiệu quả. Thông qua các giải pháp công nghệ và cơ chế chính sách phù hợp, đất đá thải mỏ được nghiên cứu tái sử dụng trong san lấp mặt bằng, sản xuất vật liệu xây dựng hoặc cải tạo địa hình.
Điều này không chỉ góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, hạn chế nguy cơ sạt lở mà còn tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, giảm chi phí khai thác nguyên liệu mới. Bên cạnh đó, việc “đánh thức” giá trị từ đất đá thải còn mở ra hướng phát triển kinh tế tuần hoàn, tạo thêm việc làm và thúc đẩy ngành công nghiệp phụ trợ tại địa phương.
Đây được xem là bước đi phù hợp với xu thế phát triển bền vững, giúp Thái Nguyên vừa giải quyết tồn tại trong khai khoáng, vừa khai mở thêm dư địa tăng trưởng mới. Theo lãnh đạo Công ty Than Khánh Hòa, thông tin, bãi đổ thải của đơn vị hình thành từ năm 1949, hiện chiếm trên 200ha trong tổng diện tích khoảng 300ha của toàn mỏ.
Thái Nguyên là một trong những địa phương có hoạt động khai thác khoáng sản lâu năm.
Tổng trữ lượng đất đá thải ước tính trên 100 triệu m3, tích tụ qua nhiều năm khai thác. Trung bình mỗi năm, Công ty Than Khánh Hòa tiếp tục bóc xúc khoảng 4,5 triệu m3 đất đá phục vụ khai thác than. Khối lượng đất đá này chủ yếu được vận chuyển lên các bãi thải, khiến chiều cao và diện tích bãi thải ngày càng tăng.
Có vị trí từ chân lên đỉnh cao khoảng 150m (tương đương một tòa nhà 50 tầng). Khối lượng bóc xúc lớn kéo theo yêu cầu mở rộng bãi thải. Nếu không xử lý hiệu quả, áp lực giải phóng mặt bằng sẽ tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống người dân khu vực lân cận.
Đây là thách thức lớn đối với doanh nghiệp trong quá trình duy trì sản xuất ổn định. Đáng chú ý, phần lớn đất đá thải tại mỏ Khánh Hòa là đất đá bóc có tính chất cơ lý phù hợp, có thể sử dụng làm vật liệu san lấp cho các công trình xây dựng. Trong khi đó, nhiều dự án hạ tầng trên địa bàn tỉnh đang thiếu nguồn vật liệu đạt tiêu chuẩn.
Nếu được cấp phép, có thể trở thành nguồn cung đáng kể cho thị trường. Theo kế hoạch, Công ty Than Khánh Hòa đang hoàn thiện các thủ tục để xin cấp phép bán đất đá thải làm vật liệu san lấp, dự kiến triển khai trong năm 2026 (nếu được chấp thuận, mỗi năm có thể cung ứng khoảng 3 triệu m3, tương đương gần 70% lượng bóc thải/năm)...Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên mới có bãi thải của Mỏ sắt Tiến Bộ (thuộc Công ty CP Gang thép Thái Nguyên) được cấp phép tận thu.
Bãi thải này nằm trên địa bàn xã Văn Hán, hình thành từ năm 2014, diện tích khoảng 40ha, chiếm khoảng 1/5 tổng diện tích của mỏ, với tổng trữ lượng khoảng 5,1 triệu m3. Lãnh đạo Mỏ sắt Tiến Bộ cho biết, dự án tận thu đất đá thải đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép từ ngày 20/2/2025, sau gần 1 năm hoàn thiện hồ sơ.
Hiện toàn bộ khu vực đã được cắm mốc, xác định ranh giới rõ ràng; đồng thời lắp đặt hệ thống camera giám sát, trạm cân, trạm rửa xe nhằm kiểm soát hoạt động và bảo đảm vệ sinh môi trường. Dự kiến trong vòng 5 năm, Mỏ sắt Tiến Bộ sẽ thu hồi toàn bộ lượng đất đá tại đây, trung bình mỗi năm trên 1 triệu m3. Nguồn thu nộp ngân sách đạt khoảng 5-6 tỷ đồng/năm từ thuế tài nguyên, phí môi trường và các khoản liên quan. Khối lượng đất đá này được cung cấp cho các dự án san lấp trên địa bàn tỉnh.
Kết quả bước đầu cho thấy, tận thu đất đá thải có tính khả thi về kỹ thuật, mang lại hiệu quả kinh tế và góp phần giảm tải cho các bãi thải hiện hữu, đồng thời hạn chế nhu cầu mở rộng bãi thải mới. Việc thu hồi và sử dụng đất đá thải đem lại nhiều lợi ích rõ rệt. Trước hết là giảm áp lực lên các bãi thải, hạ thấp độ cao, thu hẹp diện tích, hạn chế nguy cơ mất an toàn môi trường, nhất là trong mùa mưa bão.
Doanh nghiệp có thêm nguồn thu, tạo việc làm cho người lao động. Nhà nước và địa phương có thêm nguồn vật liệu phục vụ các dự án hạ tầng, giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới. Đất đá thải chưa được xác định rõ là khoáng sản, song khi đưa vào sử dụng vẫn phải tuân thủ nhiều quy định liên quan đến khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường và xây dựng. Điều này khiến thủ tục cấp phép kéo dài, phát sinh nhiều chi phí và thời gian.
Nguốn đất đá thải mỏ nếu được khai thác tốt sẽ góp phần bảo vệ môi trường, tài nguyên khoáng sản. (Ảnh: ĐH).
Nhu cầu vật liệu san lấp tiếp tục gia tăng, việc tận dụng đất đá thải từ các mỏ khai khoáng là hướng đi phù hợp. Giải pháp này giúp tiết kiệm tài nguyên, giảm áp lực khai thác mới và góp phần bảo vệ môi trường. Để phát huy hiệu quả, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia.
Các cơ quan chức năng cần ban hành quy định rõ ràng về quản lý, cấp phép và sử dụng đất đá thải; đồng thời cải tiến thủ tục hành chính theo hướng minh bạch, dễ thực hiện, bảo đảm kiểm soát chặt chẽ.
Khi các bãi thải dần được hạ thấp, môi trường được cải thiện, đồng thời mở ra cơ hội phát triển kinh tế, tạo việc làm và tăng nguồn thu ngân sách. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế kinh tế tuần hoàn, đề cao việc sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực sẵn có. Nếu những vướng mắc về cơ chế được tháo gỡ kịp thời, năm 2026 có thể trở thành dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển biến trong cách sử dụng đất đá thải.
Việc khai thác và tận dụng đất đá thải mỏ tại Thái Nguyên không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội. Khi nguồn phế thải được tái định vị thành tài nguyên, địa phương có cơ hội giảm áp lực lên môi trường, đồng thời tối ưu hóa giá trị từ những gì vốn bị bỏ quên.
Tuy nhiên, để hướng đi này thực sự phát huy hiệu quả, cần sự đồng bộ từ cơ chế chính sách, đầu tư công nghệ đến sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng. Việc xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng, khuyến khích đổi mới sáng tạo trong tái chế và sử dụng vật liệu sẽ đóng vai trò rất quan trọng.
Đồng thời, công tác giám sát môi trường cũng cần được chú trọng nhằm bảo đảm quá trình khai thác lại không gây tác động tiêu cực mới. Trong dài hạn, mô hình tận dụng đất đá thải mỏ có thể trở thành điểm nhấn trong chiến lược phát triển kinh tế tuần hoàn của Thái Nguyên, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh, tuần hoàn.
Minh Vân